Een man trommelt en zingt, maar zijn gezang wordt continu verstoord door de vastgebonden beer, die een klaaglijk door merg en been gaand geluid voortbrengt. Regisseur Aleksandar Rajković werkt in zijn film Hamlet, ciganski princ het zigeunercliché van de dansende beer anders uit dan zijn illustere voorgangers.

Als er al zoiets als een typische Balkanfilm bestaat, dan is die in ieder geval groot geworden door het werk van Emir Kusturica. Deze Servische regisseur schiep een eigen wereld van in het rond schietende zigeuners, ronddwarrelend pluimvee, veel poep,- en piesgrappen, gedans, drank en varkens aan het spit. In klassiekers als Black Cat, White Cat en Underground schotelde Kusturica de westerse filmliefhebber een bitterzoete sprookjeswereld voor, waarin gruwelijk oorlogsleed en humor hand in hand gingen. Het leverde hem in Cannes tweemaal een Gouden Palm op.

Hoewel de Balkanfilms van Kusturica een grote bijdrage hebben geleverd aan het begrip van de situatie in voormalig Joegoslavië, is de hedendaagse werkelijkheid in voormalig Joegoslavië soms heftiger en grimmiger dan zijn vrolijke trubaca-getetter in Underground doet geloven. De laatste tijd zijn de producties uit de regio die de West-Europese bioscopen haalden, wat somberder en serieuzer van toon. Thema’s als verkrachting (in Grbavica; zie Donau 2006/1) en de leegte van het bestaan in Summer in the Golden Valley worden op een andere manier getoond.

In voormalig Joegoslavië is niet iedereen even enthousiast over Kusturica. De één vindt hem te politiek, de ander te onnozel. Zijn films kennen een romantische hang naar het platteland en zijn daarmee een afspiegeling van de rurale identiteit van Servië. Vanwege de grootschalige urbanisatie van Joegoslavië na de Tweede Wereldoorlog bieden deze ‘rurale’ films echter een te eenzijdige presentatie van de werkelijkheid. Het leven in Belgrado, een metropool met inmiddels twee miljoen inwoners, dient ook steeds vaker als inspiratie voor kunstenaars en filmmakers. Het decor van de productie van Aleksandar Rajkovic is een vuilnisbelt, stinkend en walmend, aan de rand van deze stad. Geen vrolijke en bonte zigeuners, maar grauwe schooiers spelen de hoofdrol.

Uitgangspunt van het verhaal is Shakespeare’s Hamlet. Het al menigmaal verfilmde verhaal speelt zich voor de verandering nu af in een grote zigeunergemeenschap. Daar woekert een strijd om de macht over de Deponija, de grootste afvalstortplaats van Belgrado. Op deze plek, waar geen ‘normale’ Serviër komt, ontrolt zich het verhaal van wraak, moord en eer. Klaudije doodt zijn broer, de zigeunerkoning, en huwt zijn vrouw. Hamlet, de zoon van de vermoorde koning, krijgt in de mistige ochtenden bezoek van de geest van zijn vader die hem vertelt hoe hij aan zijn einde is gekomen. Dan volgen er intriges en ‘star-crossed’ liefdes, achtervolgingen, verraad en uiteindelijk veel dood en verderf.

De acteurs zijn op een enkele uitzondering na allemaal Roma én amateurs. De scènes zijn gedraaid op de Deponija zelf, tussen het vuil en de krotten en de dialogen zijn allemaal in het Romani, de taal van de Roma. Een veel terugkerend beeld in de film is dat van rondzwermende meeuwen, die als een grote krijsende massa boven het vuil rondcirkelen. Door de meeuwen en door het vuil is het kleurstelling van de film grijs en grauw. Igor Djordjevic, de enige niet-Roma van de cast, speelt een Hamlet die niet alleen angstig en boos is, maar ook zijn compleet uitzichtsloze leven invoelbaar maakt.

De film schetst een realistisch beeld. Onder de Belgradose brug over de Donau ontstond in de jaren zeventig van de twintigste eeuw de vuilstortplaats, die daarna uitgroeide tot een krottenwijk zoals we die uit de Derde Wereld kennen. Sinds de oorlog in Kosovo vluchtten duizenden zigeuners uit de oorlogsgebieden naar de Deponija. Vanuit Belgrado waaierden toen veel Roma uit over de rest van Europa, maar het gros van hen werd teruggestuurd naar de vuilnisbelt. Het leven is er voor westerse begrippen onvoorstelbaar. Niets van de film van Rajković is overdreven. De houten en kartonnen hutjes die de Roma bewonen zijn tochtig en klein. Met karren, waarvoor uitgemergelde paarden zijn gespannen, halen de zigeuners in Belgrado nog steeds oud karton en ijzer op, om daarmee terug te keren naar de Deponija.

Het verhaal Hamlet alleen al spreekt genoeg tot de verbeelding, maar juist de link met de hedendaagse ellende van de zigeuners maakt de film beklemmend. Zonder overdreven dramatisch te worden, toont de film de Deponija in al haar lelijke triestheid. De film is een keihard antwoord op de romantiek van Kusturica en de zo populaire Balkanfilm. Als Kusturica kruidig en spannend ruikt, dan wasemt deze productie vooral strontlucht en lijkengeur uit.

De bedoeling van Rajković was om deze onuitsprekelijke ellende in beeld te brengen en dat is hem uitstekend gelukt. In een interview met de Regionale Nieuwsdienst Servië (BETA) vertellen twee gecaste Roma met veel trots over de film: “Deze film laat ons Roma zien als mensen, als acteurs. Het laat zien dat we succes kunnen hebben als iedereen. Ze zullen niet meer op ons neerkijken als de nationale minderheid.” In hetzelfde interview halen ze Kusturica’s werk aan en komen tot de conclusie dat in Hamlet eindelijk eens een echte slachtscène zit waarin een varken wordt gekeeld, gestroopt en van de ingewanden wordt ontdaan: “In Kusturica’s film worden nooit biggen geslacht!”

In Servië was Hamlet geen groot succes. Waarschijnlijk omdat de vuilnishoop achter de Donau voor veel Serviërs te bekend en dichtbij is om er enige filmische esthetiek van in te zien. Belgrado is niet trots op haar krottenwijken aan de oevers van de Donau en de Sava. Het ministerie van Cultuur zal het niet hebben toegejuicht dat juist deze film de West-Europese filmfestivals haalde. Van overheidswege is de film niet gesubsidieerd. Een aanvankelijke toezegging voor subsidie werd later weer ingetrokken. Het resultaat is daardoor nog minimalistischer en dus nog rauwer geworden.

Brenda Bosma en Guido van Hengel


[terug]