Geschatte leestijd: 20 minuten
Vijf jaar geleden, op 9 augustus 2020, hadden de Belarusen tijdens de presidentsverkiezingen voor het eerst sinds lange tijd écht wat te kiezen. De massale straatprotesten die volgden toen ook de uitslag van deze verkiezingen vervalst bleek, leidde tot ongekende overheidsrepressie die tot vandaag de dag voortduurt. Donau-redacteur Christie Miedema blikt terug door de ogen van Belarusische kunstenaars. Wat betekent kunst voor de protestbeweging en hoe houdt het de herinnering aan de mogelijkheid tot verandering levend?
Belarus, een land dat al decennia lang onder een dictator zucht, kwam vijf jaar geleden opeens groot in het nieuws. Het waren de zesde verkiezingen voor zittend dictator Aljaksandr Loekasjenka. Zulke verkiezingen betekenden voorheen vaak een opleving van oppositie-activiteit, een grote demonstratie in Minsk op de verkiezingsdag na Loekasjenka’s onherroepelijke herkiezing en een golf van repressie in de maanden erna. Ondanks dat er eerder serieuze protesten waren geweest, in het bijzonder in 2006 en 2010, had het regime nooit echt gevaar gelopen. Meestal volgde na een periode van repressie uiteindelijk weer de vrijlating van politieke gevangenen en toenadering tot de EU. Maar 2020 was anders.
2020: Protest en repressie
Het begon hoopvol. Ondanks de pandemie, of misschien juist dankzij het feit dat Loekasjenka de crisis in zijn geheel ontkende en negeerde – zijn advies was voldoende wodka te drinken om Covid tegen te gaan –, kwam er een beweging op gang met oppositiekandidaten waar mensen daadwerkelijk in geloofden. ‘We verwachtten niet dat deze verkiezingen het waard zouden zijn om in te stemmen, maar toen verschenen de alternatieve presidentskandidaten’, legde dichteres Hanna Komar uit tijdens haar bezoek aan Nederland, onder andere bij Dicht bij de Donau, in mei dit jaar. Toen zij besloot haar handtekening te gaan zetten voor één van de kandidaten kwam zij verrast tot de conclusie dat er een enorme rij stond van mensen die wilde tekenen. ‘Ik dacht dat wij maar met heel weinigen waren.’
Door Christie Miedema
In mei en juni werden deze eerste presidentskandidaten gearresteerd. Onmiddellijk stond er een nieuwe groep leiders op. Sviatlana Tsikhanouskaja en Veranika Tsapkala, de echtgenoten van gearresteerde presidentskandidaat Siarhei Tsikhanouski en de geweigerde Valery Tsapkala, en Maryia Kalesnikava, de campagneleidster van gearresteerde presidentskandidaat Viktar Babaryka, verenigden zich tot een gezamenlijke campagne. Tsikhanouskaja wist zich als kandidaat te registreren, omdat Loekasjenka haar als vrouw niet serieus nam. Komar: ‘Loekasjenka zei herhaaldelijk: ik concurreer niet met vrouwen’.
Loekasjenka zei herhaaldelijk: ik concurreer niet met vrouwen.
Vele betogingen en hoopvolle maar ook angstige weken later volgden de verkiezingen op 9 augustus. Na jarenlange ervaring met verkiezingsvervalsing, maakten kiezers het de verkiezingswaarnemers makkelijk door een wit lint om de pols te dragen als zij voor Tsikhanouskaja zouden gaan stemmen. Dichteres Julia Cimafiejeva beschreef in Dagen in Minsk, een later uitgegeven dagboek: ‘Statig op weg naar het stembureau, hand in hand, komen we hele gezinnen in het wit of met witte lintjes tegen. We lachen inwendig; we zijn wandelende toefjes hoop voor elkaar.’
Loekasjenka’s onderschatting van vrouwen bleek een misrekening. ‘Deze vrouwen lieten zien dat politiek anders gedaan kan worden. Dat het niet om competitie hoeft te gaan maar dat het teamwork kan zijn en solidariteit en ondersteuning. Wij stemden voor Sviatlana, ze won en we konden het bewijzen omdat mensen foto’s van hun stembiljetten instuurden’, aldus dichteres Komar.
Toch was de hoop en de overwinning kortlevend. Dezelfde avond bleek dat de mechanismen van stemvervalsing weer hun gebruikelijke gang waren gegaan. Loekasjenka claimde de overwinning, in weerwil van de overweldigende meerderheid voor Tsikhanouskaja die de verkiezingswaarnemers berekenden. Daarop volgenden de protesten en de repressie. Arrestaties, marteling en politiegeweld waren al snel aan de orde van de dag.
Een lied is een gevaarlijk wapen tegen de haters van kunst en cultuur.
Kunst en cultuur vonden hun plek in deze protesten. Dichteres Cimafejeva beschreef hoe zij gevraagd werd haar gedichten voor te dragen en hoe zingen een wapen van de demonstranten werd tegen de angst. ‘Een lied is een gevaarlijk wapen tegen de haters van kunst en cultuur. Zonder vrijheid van denken en vrijheid van meningsuiting kunnen kunst en cultuur niet bestaan.’
Daarin is er een belangrijke rol voor het Belarusisch – een taal die iedereen in de schoolbankjes als vreemde taal geleerd had, maar slechts een minderheid als moedertaal sprak. ‘Als je koos Belarusisch te spreken, was het iets symbolisch. Het was een politieke keuze, maar ook een behoefte’, zei Komar. Zij stapte al voor 2020 over op het schrijven van gedichten in deze zelfgekozen moedertaal en ook Cimafejeva schreef poëzie in het Belarusisch. Kort voor de verkiezingen schreef ze juist voor het eerst poëzie in in het Engels omdat ze alleen in die taal de afstand en de woorden kon vinden.
2020-2021: Beginnende ballingschap en gevangenschap
Al in 2020 vluchtten verschillende leiders van de opstand naar het buitenland, waaronder Tsikhanouskaja, omdat duidelijk was dat ook zij voor lange tijd achter de tralies zouden verdwijnen als zij bleven. Vele andere Belarusen volgden. Cimafiejeva werd in 2021 uitgenodigd voor een kunstenaarsverblijf in Oostenrijk. Komar vertrok eveneens in 2021, omdat ze een beurs kreeg om in Engeland te studeren. ‘Ik ben een vluchteling, maar ik ben niet gevlucht. Misschien ben ik in ballingschap of ontheemd.’ Zeker is, ze kan niet terug zonder gevaar te lopen.
Degenen die vertrokken in de jaren na 2020 kwamen terecht in landen waar de voorheen veelal stilzwijgende Belarusische diaspora ook geactiveerd was door de verkiezingen, protesten en repressie. Cimafiejeva schreef: ‘Als een landgenoot vroeger in het buitenland terechtkwam, aarzelde hij of zij soms om zich een Belarus te noemen, omdat weinig mensen überhaupt wisten in wel deel van Europa of de wereld Belarus lag’. Dat was nu veranderd in trots, merkte zij. In landen als Nederland, Oostenrijk en Duitsland verzetten zij daarbij succesvol tegen het gebruik van de benaming “Wit-Rusland”, waarna vele media deze benaming lieten vallen.
In die hernieuwde trots speelde kunst wederom een rol. Maxim Tyminko, een Belarusische kunstenaar, curator en webdeveloper die al langer in Nederland woonde, vertelde in een recent gesprek dat hij bij eerdere protesten na een gestolen presidentsverkiezing ervaring opgedaan met de kunstactivisme. In 2011 zette hij het platform antibrainwash.net op waarop kunstenaars hun oppositionele werk deelden. Niet veel later verschenen diezelfde afbeeldingen tijdens protesten. In 2020 zette hij samen met kunstenaar Sergey Shabohin opnieuw een platform op, maar dit keer was de uitwerking anders. In plaats van een protestmiddel voor een Belarusisch publiek, werd het een manier voor een internationaal publiek om te begrijpen wat er in Belarus aan de hand was. In heel Europa inspireerde de kunstcollectie tentoonstellingen over de protestbeweging in Belarus, waaronder meerdere in Nederland. ‘Het gaf kunstenaars een manier om zich te uiten. Het was de eerste keer dat we ons richtten op een publiek buiten Belarus.’
Niet alle oppositionele Belarusen kozen echter voor ballingschap. Het regime probeerde de gearresteerde Maryia Kalesnikava naar Oekraïne uit te zetten, maar ze verscheurde haar paspoort aan de grens om terug te keren naar haar eigen land. Ze werd uiteindelijk veroordeeld tot elf jaar gevangenschap. Ook de voormalige presidentskandidaten kregen lange gevangenisstraffen opgelegd, waarvan het eind nog lang niet in zicht is. De vrijlating van Siarhei Tsikhanouski, inmiddels bekend als “de man van”, in juni dit jaar was een grote uitzondering in een land waar Nobelprijswinnaar Ales Bialiatski voor tien jaar vast en nieuwe arrestaties aan de orde van de dag blijven.
Ook sommige kunstenaars besloten in Belarus te blijven. Tyminko was co-curator van een grote tentoonstelling over Belarusische kunst in Mystetskyi Arsenal in Kyiv in 2021. Eén van de exposerende kunstenaars was Ales Poesjkin. Toen hij na afloop van de tentoonstelling terugkeerde naar Belarus werd hij gearresteerd. Uiteindelijk overleed hij in de cel.
In 2021 kwam Amnesty International met een briefing over kunstenaars in Belarusische gevangenschap. Toen al concludeerde de organisatie dat honderden kunstenaars gevangen zaten vanwege hun uitingen – vele anderen verloren hun baan of waren onderworpen aan geweld en marteling. Deze repressie vond zijn weerslag in kunstuitingen. Amnesty’s briefing beschrijft hoe acteur Illya Yasinski in november 2020 op straat in elkaar was geslagen en in het ziekenhuis lag, zijn theater gezelschap doorging met het opvoeren van het stuk waarin hij een rol belandde. Als hij moest spelen, werd een lege rolstoel het podium op gereden en werden zijn teksten van achter de schermen voorgelezen. Het publiek werd meegedeeld waarom Yasinki niet zelf op het podium verscheen – vanwege politiek geweld.
Op officiële podia was beperkte ruimte voor zulke politieke uitingen, maar kunst en cultuur bloeide in de binnenplaatsen en gedeelde groene ruimten tussen appartementengebouwen en flats. Concerten, poëzievoordrachten, tentoonstellingen en andere kunstuitingen floreerden in de zomer en het najaar van 2020. Optreden bij zulke evenementen was niet zonder risico. Al snel namen de arrestaties en het politiegeweld ook hier toe. Toch was het voor veel kunstenaars vanzelfsprekend. De drummer van de folk-fantasy band Irdorath, Aliaksei Palautsjenia, beschreef in 2022, toen inmiddels een groot deel van de band achter tralies zat: ‘het was geen vraag voor ons. Het leek me alsof iedereen die toe was aan verandering naar buiten kwam’. Muzikanten waren geen uitzondering, en daarbij ‘deden ze waar ze het beste zijn – voor mensen spelen en ze opvrolijken’.
Hoewel kunst en muziek een grote rol speelden in de protesten en sommige kunstenaars direct met werk op de repressie reageerden, stond voor anderen hun kunst even op een lager pitje. Ihar Bancer, zanger van de band Mister X uit Hrodna, werd de dag na de verkiezingen gearresteerd. De maanden daarna werd hij meermaals opnieuw vastgezet. In een interview in september 2020 antwoordde hij op de vraag of hij nog muziek maakte: ‘Wij strijden op dit moment voor een betere toekomst en alle andere activiteiten zijn even niet zo belangrijk’. Uiteindelijk werd hij in oktober 2020 voor langere tijd vastgezet, nadat hij in een string voor een politiewagen had gedanst. In gevangenschap ging hij meermaals in hongerstaking. Hij kwam in december 2021 vrij en bleek in een interview kort daarop niet van mening veranderd over muziek en politiek. Dat politiek nu niet te vermijden was, noemde hij de harde realiteit: ‘Er is geen keus’. Kort na zijn vrijlating kon hij zich nog niet voorstellen Belarus te verlaten, maar in de zomer van 2022 vluchtte hij toch naar Polen. In een interview in februari dit jaar vatte hij zijn dilemma samen: ‘Wie politiek actief is, heeft slechts twee opties: gevangenis of ballingschap’. Hij koos uiteindelijk het laatste, omdat iets doen vanuit het buitenland hem nuttiger leek dan een nieuwe arrestatie in Belarus af te wachten.
Wie politiek actief is, heeft slechts twee opties: gevangenis of ballingschap.
Terwijl sommige kunstenaars hun kunst tijdelijk aan de wilgen hingen, werden anderen door de omstandigheden juist kunstenaar. Jurist Maksim Znak, die het team van Babaryka ondersteunde, werd in september 2020 gearresteerd en uiteindelijk tot tien jaar gevangenisstraf veroordeeld. Vanuit het huis van bewaring schreef hij korte verhalen over het gevangenisleven die uitgegeven zouden worden als Zekameron. Acteurs in ballingschap hebben het boek inmiddels omgewerkt tot een toneelstuk dat op meerdere podiums in Europa wordt opgevoerd.
Mitya Savelau, een acteur die de afgelopen jaren met meerdere Belarusische stukken op de planken stond, werkte voor 2020 voor een campagne-organisatie. Daar ontdekte hij de kracht van het vertellen van verhalen en hoe mensen daarmee geïnspireerd konden worden en toe handelen aangezet. De stap om het vertellen van verhalen nog letterlijker te nemen en het podium op te gaan, was zeker geworteld in de ervaringen van 2020: ‘De gebeurtenissen van 2020 toonden ons opnieuw hoe het vertellen van verhalen en het begrijpen van het verhaal van een ander, of ons gezamenlijke verhaal, mensen in beweging kan brengen en bewegingen kan creëren’.
2022: De invasie van Oekraïne
Toen op 24 februari 2022, na maandenlange opbouw van dreiging uit Moskou, Russische troepen grootschalig Oekraïne binnen vielen, hield het Belarusische regime zich niet afzijdig. Alhoewel het Belarusische leger niet deelnam aan de invasie, stegen Russische bommenwerpers op van Belarusische vliegvelden voor de aanval op Kyiv. Belarusische treinmedewerkers die troepenverplaatsingen saboteerden, werden snel opgepakt en tot hoge straffen veroordeeld en ook kritiek op de oorlog werd met harde straffen neergeslagen.
De strijd tegen het regime kreeg een nieuwe dimensie: nu streed men ook tegen de medeplichtigheid aan de Russische agressie. Sommige Belarusen namen dat heel letterlijk en sloten zich aan bij het vrijwillige Kalinouski regiment, dat in Oekraïne tegen de Russen vecht.
Belarusen die naar Oekraïne gevlucht waren, vluchtten opnieuw. Niet alle Oekraïeners waren in deze tijden van nationale crisis en trauma bereid of in staat verschil te maken tussen oppositionele Belarusen en het land waaruit de bommen kwamen die Kyiv beschoten. Tegelijkertijd maakte een groot schuldgevoel zich eigen van vele Belarusen ‘hoewel we nooit voor Loekasjenka gestemd hadden en tegen hem hadden geprotesteerd’, zo reflecteerde Cimafiejeva in 2022. Kunstenaars startten hun publieke interviews met het vragen van aandacht voor de Russische agressie tegen Oekraïne, om geen twijfel te laten bestaan en ook vanuit de stellige overtuiging dat de bevrijding van Belarus en Oekraïne verbonden zijn en beide volkeren Rusland als gezamenlijke vijand hebben.
Een groep Belarusische kunstenaars begon het online platform antiwarcoalition.art om zich uit te spreken tegen de Russische agressie, oorlog, dictatuur en autoritarisme door middel van kunst. Tyminko vertelt dat de groep eigenlijk bezig was met een alternatief Belarus-paviljoen voor de Biennale. Vrijwel alles was af, alle kunstenaars waren aangetrokken: ‘En toen gebeurde de grootschalige Russische invasie van Oekraïne, waarin Belarus betrokken was. We konden niet gewoon doorgaan met werken aan dit project. Het was onmogelijk op zo veel niveaus.’ Ze overwogen het hele project stop te zetten, maar kregen steun van hun financiers om het project om te gooien. Zo ontstond het platform antiwarcoalition.art. Ze betrokken onmiddellijk twee Oekraïense curatoren erbij. ‘Wij waren heel blij dat ze zich bij ons voegden. Dat was waarschijnlijk geen makkelijke beslissing’, aldus Tyminko.
Tatiana Kochubinska, Oekraïens kunsthistorica en curator, die zich bij het gesprek voegde, spreekt dit onmiddellijk tegen: ‘Het was geen moeilijke beslissing. Toen ik benaderd werd, gaf dit mij de mogelijkheid niet volledig de grond onder de voeten te verliezen en mijn bestaan zin te geven. Het was ook een mogelijkheid kunstenaars te ondersteunen en hen te betrekken en te betalen. Ik sloot me direct aan’.
Het maken van kunst die relevant was voor Oekraïeners en mensen van buiten Oekraïne de kans gaf beter te begrijpen wat Oekraïeners meemaakten en solidariteit te tonen, stond centraal. De groep kunstenaars voerde meer dan zestig projecten uit in heel Europa, waaronder meerdere in Kharkiv, een stad aan het front, dicht bij grens met Rusland en onder constante beschieting. Twijfels of kunst nog wel relevant was in een tijd als deze, en zorgen over het presenteren van een multi-media tentoonstelling in een stad waar electriciteit een probleem was, bleken onterecht. Kochubinska vertelt: ‘Ik kreeg zo veel feedback van vrienden en collega’s over hoe belangrijk kunst is in tijd van oorlog. De tentoonstelling werd veel bezocht door soldaten op verlof. Zij brachten er soms uren door. Hoe dichter bij de frontlinie, hoe minder rituelen je hebt en hoe meer waarde kunst heeft. Het geeft een gevoel van normaliteit. Kunst brengt je uit balans, maar in een onstabiele situatie geeft het een gevoel van stabiliteit.’ De tentoonstelling vond plaats in het YermilovCentre, een tentoonstellingsruimte die ook een gecertificeerde schuilkelder is, en wonder boven wonder was er gedurende de hele tentoonstelling electriciteit.
De toegevoegde waarde van de internationale samenwerking van de kunstenaarscoalitie was het creëren van zogenaamde “bruggen van solidariteit”. Door livestreams en parallelle activiteiten in steden in heel Europa te organiseren, vestigden de kunstenaars de aandacht op de Europese avant-garde stad Kharkiv, waar verwoesting van wereld aan de orde van de dag is.
De coalitie vraagt echter ook aandacht voor de situatie in Belarus. Voor Kochubinska is dat geen probleem: ‘Als Oekraïense vind ik het belangrijk om het over Belarus te hebben. De maatschappij lijkt hierover verdeeld. Sommige mensen voelden haat tegenover Belarusen, omdat zij een dictatuur hadden laten gebeuren. Ik behoor tot een deel van de maatschappij dat empathie toonde. De dictatuur gebeurde heel dichtbij. Ik vroeg me vaak af wat ik gedaan heb tijdens de protesten in ons buurland. We hebben een gedeelde verantwoordelijkheid. De dictatuur gebeurde vlakbij, maar na de grootschalige invasie werden Belarusen gestigmatiseerd.’
Na 2023: Vechten tegen de vergetelheid
De oorlog in Oekraïne, maar inmiddels ook de genocide in Gaza, de capriolen van de Amerikaanse president Donald Trump en alle andere chaos in de wereld hebben de aandacht van Belarus afgeleid. Wie herinnert zich nog de protesten, de duizenden politieke gevangenen die nog steeds vast zitten?
Cimafiejeva merkte in 2021 al op dat het moeilijker werd om aandacht te vragen voor Belarus. De vrolijke zonbeschenen demonstraties van vrouwen in het wit waren voorbij en de grimmige realiteit was vooral een groeiende groep politieke gevangenen – toen nog in de honderden. Het bleek minder makkelijk mensen te mobiliseren zodra het hoopvolle narratief aan de horizon verdween. Zo veel te meer is dit het geval in de jaren sindsdien, waarin de herinnering aan de wit-rood-witte mensenmassa’s is vervaagd.
Voor veel kunstenaars is het niet gemakkelijk om na gevangenschap of in ballingschap zich weer aan de kunst te wijden. Komar vertelt dat het haar zwaar valt te dichten in haar huidige situatie, hoewel ze onlangs wel haar eerste Engelstalige gedicht geschreven heeft. De fantasy-folk zangers van de band Irdorath, die twee jaar lang vast zaten en nu in Duitsland wonen vertelden in een interview in 2024 met Deutsche Welle dat het veel moeite kostte om weer muziek te maken, vooral op hun oude niveau: ‘Je wil spelen zoals je deed voor de gevangenis; je kijkt naar je vingers maar het werkt gewoon niet meer, dus je moet urenlang oefenen met een metronoom’.
Voor muzikant Bancer is het een uitdaging weer muziek te maken, met een gitarist die nog in Minsk is en in het geheim aan nieuw werk bezig is, en drummer aan het front in Oekraïne. Misschien is het “Zeitgeist” oppert hij: ‘Eén vecht er aan het front, een andere leeft in ballingschap en beiden staan ze onder druk van een dictatuur en desondanks maken ze muziek’. Hij hoopt dat het nieuwe album steun kan bieden aan de mensen die nog in Belarus zijn. In tegenstelling tot veel andere oppositionele kunstenaars, maakt Bancer nog steeds gebruik van het Russisch om mogelijk ook andere mensen in de regio te bereiken.
Ook in Belarus maken mensen nog steeds kunst, toont Mister X’s gitarist en zo stelde ook dichteres Hanna Komar tijdens haar bezoek. ‘Ze houden het misschien voor zichzelf, of hebben huismeetings. Iets creëren in een dictatuur is in zichzelf politiek. Het laat zien dat er meer is dan alleen angst.’
Door de grenzen in kunst te verleggen, verleggen we ze ook in ons werkelijke leven.
In West-Europa kan kunst wel openlijk getoond worden en daar bijdragen aan kennis over de situatie in Belarus. Lena Davidovich, een Belarusische kunstenares die al decennia in Nederland woont en de afgelopen jaren meerdere kunstevenementen organiseerde om aandacht te vragen voor Belarus gelooft dat kunst verandering kan brengen. ‘Door de grenzen in kunst te verleggen, verleggen we ze ook in ons werkelijke leven.’
Acteur Savelau werkt op dit moment met andere Belarusische acteurs in ballingschap aan het stuk “The Last Witness”, geschreven door Amalia Riznich. De naam van de regisseur wordt bewust achterwege gehouden omdat degene op het moment in Belarus verblijft. Een vroege versie van het stuk is opgevoerd in Berlijn, maar op dit moment probeert het gezelschap steun te krijgen in voldoende landen, waaronder Nederland, om de definitieve versie op te voeren. Het verhaal, over een onafhankelijke journalist in de context van Belarus in 2020, probeert aandacht te vragen voor Belarus en een startpunt te zijn voor verdere discussie. Savelau: ‘Het breekt je hart te zien wat op dit moment wereldwijd gebeurt, maar het breekt ook je hart op te zien dat wat in Belarus gebeurt in de achtergrond wegvaagt. We wilden een andere manier vinden om te praten over wat er in Belarus gebeurt.’ Toneel kan een manier zijn om mensen een ervaring te bieden die verder gaat dan de krantenkoppen waar ze al zo vaak aan onderworpen worden. Daarbij is het onderwerp ook een waarschuwing volgens Savelau, want de vrije pers staat niet alleen in Belarus onder druk.
Tyminko van kunstenaarscollectief antiwarcoalition.art maakte vorig jaar een videoinstallatie over politieke gevangenen in Belarus, om te vertonen tijden een benefietconcert. ‘Ik besloot om alle portretten samen in een videostream te zetten en één voor één de gezichten te laten zien. Om dat materiaal voor te bereiden moest ik de afbeeldingen op elkaar laten aansluiten en dus door alle foto’s heen gaan. Ik bracht de hele nacht door met het bewerken van 1700 foto’s. Ik was kapot. Ik had elk persoon recht aan gekeken. Zij keken naar mij, ik naar hen.’ Het liet hem intens verbonden voelen met alle levens achter deze foto’s en zo ontstond het idee die ervaring van individuele solidariteit ook naar andere mensen te brengen zodat de politieke gevangenen in Belarus niet vergeten worden en mensen voorbij de statistieken en cijfers te laten kijken.
Tyminko en het collectief zijn nu druk bezig om te proberen geld in te zamelen voor een ambitieus project: een performance op het Museumplein in Amsterdam. Het idee is om voldoende mensen bij elkaar te brengen zodat iedereen één politiek gevangene kan symboliseren. Die persoon krijgt een masker van die persoon en komt in contact met diens levensverhaal. Vervolgens nemen alle deelnemers plaats op een platform en maken samen lawaai door op blikken trommels, potten en pannen te slaan, als in een verontrustend concert.
Paradoxaal genoeg gaat het project volgens Tyminko eigenlijk over stilte: ‘Mensen hebben geen aandacht voor het feit dat we weer een nieuwe golf van repressie en bestraffing gaande is. Twee nabije vrienden zijn onlangs gearresteerd. Niemand praat erover.’ Tyminko hoopt dat de individuele identificatie met een politiek gevangene een verschil kan maken: ‘Het zou invloed moeten hebben op het perspectief van mensen. Het veranderde iets in mijn manier van denken toen ik ieder persoon individueel aankeek. Hun gezichten staan in mijn hersenen gebrand.’
Kunst en cultuur laten ons toe nu al zegevieren, voordat de politieke overwinning er is.
Kunst blijven maken vanuit ballingschap is een manier om mensen binnen en buiten Belarus in contact te laten komen met, en aandacht te vragen voor, de repressie die nog steeds gaande is. Maar het is ook een manier om de eigen Belarusische taal, kunst en cultuur te laten floreren in een tijd waarin die in Belarus onder druk staat. Het maken van theater in het Belarusisch is niet alleen een manier om een publiek te informeren over hun land, maar ook om een eigen gemeenschap te creëren rondom de eigen kunst en cultuur.
Hoe dichter bij Belarus, hoe hechter deze Belarusische kunstenaarsgemeenschappen zijn. In Polen en Litouwen is meer uitwisseling te vinden dan in bijvoorbeeld Nederland, maar uiteindelijk is er in al deze landen een groeiende behoefte aan boeken in het Belarusisch. ‘Het is geweldig te zien dat boeken gepubliceerd worden en evenementen plaatsvonden. Het betekent dat we meer doen dan alleen overleven’, aldus Hanna Komar.
Lena Davidovich zei tijdens een evenement in mei: ‘Kunst en cultuur laten ons toe nu al zegevieren, voordat de politieke overwinning er is’.
Namen van kunstenaars zijn weergegeven in de Latijnse spelling die zijzelf hanteren. Waar hun eigen voorkeur onbekend is, of de personen publieke figuren zijn is voor Nederlandse transliteratie van de Belarusische versie van de naam gekozen.
