De redacteuren en medewerkers van Donau moeten kiezen: Wat nemen ze mee uit 2025? Marjolein Koster koos de documentaire Home Game van Lidija Zelović.
Afgelopen zomer zag ik de documentaire Home Game van Lidija Zelović. De film maakte grote indruk op me en ik wil jullie allemaal aanmoedigen hem te kijken. In 1993 vluchtte de toen 23-jarige Lidija Zelović vanwege de oorlog in voormalig Joegoslavië van Sarajevo naar Nederland. De afgelopen 30 jaar filmde ze zo ongeveer haar hele leven en dat resulteerde in een diep persoonlijk verhaal met scherpe observaties en een belangrijke boodschap.
De documentaire begint met een korte terugblik op Zelovic leven, over haar zorgeloze jeugd en hoe daar een einde aan komt als de oorlog begint. Ze werkt dan als presentatrice voor de Bosnische televisie. Je ziet hoe ze in een kapotgeschoten Sarajevo een ironische reportage maakt over de ‘mode’ op dat moment in Joegoslavië. Maar in de modesalon die ze binnengaat, wordt op dat moment brood en melk verkocht in plaats van kleding.
Maar deze film gaat niet over die oorlog uit de jaren 90 ‘ver weg’, deze film gaat over de (dreiging van) oorlog in Europa nu en hoe dat ook Nederland raakt. Maar dan misschien niet op een manier die je zou verwachten. Zelović waarschuwt niet voor een oorlog omdat Poetin aan de Europese grenzen klopt, maar omdat ze ziet hoe ‘onze’ politici en media meegaan in die dreiging. Zelović herkent de ophitsende taal, de woorden, de propaganda die angst aanwakkert en het gebrek aan ruimte voor kritiek daarop. En dat is niet iets van de laatste jaren, maar een proces dat al decennia terug in gang is gezet door de opkomst van extreemrechtse politici, zoals bijvoorbeeld Pim Fortuyn.
En inmiddels zijn we zo bang geworden voor ‘de ander’ (of dat nu migranten zijn of de Russen) dat we oorlogstaal normaal zijn gaan vinden. ‘Meer wapens garanderen geen veiligheid, maar vooral het gebruik ervan’, zegt Zelović in dit prachtige interview bij De Correspondent. Waarin ze ook benadrukt dat ze niet ‘anders of slimmer’ is dan anderen die deze patronen niet zien. ‘Ok maak de geleidelijke ontwrichting van een samenleving gewoon voor een tweede keer mee.’
Het afgelopen jaren heb ik zelf tientallen Nederlanders met roots in Joegoslavië gesproken, die vrijwel allemaal in al dan niet andere bewoordingen hetzelfde zeggen als Zelović. Ikzelf heb het geluk nooit dit soort geweld van dichtbij te hebben meegemaakt en ik kan daarom die dreiging niet op dezelfde manier voelen als zij doen. Maar wat ik wel kan doen is luisteren naar hun waarschuwing, leren van de mensen die zelf oorlog hebben meegemaakt, me niet laten meeslepen in gevoelens van angst. Donau-collega Julia Koster stipt precies hetzelfde thema aan: “De lessen van Joegoslavië zijn nog steeds relevant: als nuance verdwijnt en propaganda heerst, escaleren conflicten sneller en dreigt herhaling. Reflectie op eerdere conflicten is essentieel om vrede te behouden. Wie oorlog normaliseert zonder lessen uit het verleden serieus te nemen, bereidt zich niet voor op vrede, maar op nieuwe crises.”
Home Game is het derde deel in een trilogie van persoonlijke documentaires van Zelović.
Eerder maakte ze al My Friends (2006) en My Own Private War (2015). Maar je kunt de films prima alle drie afzonderlijk van elkaar bekijken.
En hoewel je na dit verhaal een film met allerlei dreigingen zou kunnen verwachten, is het alles behalve dat. Je ziet hoe Zelovic op haar skeelers door Amsterdam sjeest en je ziet haar zoon Sergej volwassen wordt. Je ziet vooral een portret van een chaotische, warme en liefdevolle familie die hun plezier haalt uit samen naar de tv schreeuwen tijdens voetbalwedstrijden, waar eten en humor altijd aanwezig zijn en een glansrol is weggelegd voor Zelovic vader, een een oude Joegoslaaf die Andre Hazes meezingt alsof hij ermee is opgegroeid.
Heb ik je nog niet overtuigd om te gaan kijken? Home Game won tijdens het Movies That Matter Festival de Audience Award en de Dutch Focus Award en werd op het IDFA genomineerd voor Best Dutch Documentary en aan het einde van het jaar won Lidija Zelović het Cultuurfonds Documentaire Stipendium.
