Al jarenlang houd ik me bezig met mensenrechten in Belarus, en ik schrijf ook graag over het land op Donau. Eén van mijn artikelen vorig jaar bleek de opmaat voor diepe betrokkenheid bij één van de projecten die ik beschreef: een kunstperformance die benadrukt dat vrijheid niet vanzelfsprekend is, en solidariteit en strijdbaarheid uitdrukt. Bijna een jaar later volgt hier daarom een epiloog: een verhaal van binnenuit en een uitnodiging aan alle lezers.
Toen ik vorig jaar aan mijn artikel werkte kende ik Maxim Tyminko – Belarusisch kunstenaar, developer, curator – al een beetje, nadat ik kort daarvoor op een bijeenkomst over Belarus aan hem was voorgesteld. We kwamen tot de conclusie dat het een wonder was dat we elkaar toen pas leerden kennen, gezien hoe klein het Nederlandse Belaruswereldje is. We weten het aan wederzijds slechte netwerkvaardigheden. Maxim vertelde mij over zijn visie voor een groot kunstproject over politieke gevangenen in Belarus – een onderwerp waar ik me al jaren mee bezighoud. Mijn interesse was gewekt.
Toen ik in de zomer van 2025 mijn artikel over Belarus sinds de verkiezingen van 2020 schreef, kwam zijn project bij me op. Ik interviewde hem en Oekraïense curator en kunsthistorica Tatiana Kochubinska. Hun verhaal werd het hart van mijn artikel. Hun kunstenaarscollectief, antiwarcoalition.art, weerspiegelde bij uitstek de gebeurtenissen van de afgelopen jaren.
Zoals zo veel Belarusen, zaten Maxim en de andere kunstenaars waar hij mee werkte in 2022 nog midden in hun reactie op de repressiegolf na de door Aleksandr Loekasjenka gestolen verkiezingen van augustus 2020. Maar toen in februari 2022 Rusland Oekraïne binnenviel – onder andere via Belarus – zagen ze noodzaak om alles uit de handen te laten vallen om de aandacht op Oekraïne te richten. Ze zochten direct samenwerking met Oekraïeners om te werken aan kunst met relevantie in tijden van oorlog en repressie. Deelnemende Oekraïense kunstenaars moesten over het vijandbeeld heen stappen van een Belarus waar (tegen de wens van de bevolking in) de Russische invasie werd gefaciliteerd. Een nieuwe coalitie was geboren en heeft sindsdien kunst gebruikt om zowel de Oekraïense bevolking te bereiken in een keldergalerie dichtbij het front en hun verhalen naar West-Europa te brengen.
Ik weet nog dat ik het spannend vond om beiden tegelijk te interviewen. Ik worstelde met de vraag of ik wel recht deed aan hun verhaal. Maar dit gesprek bleek een springplank voor mijn eigen betrokkenheid bij het kunstproject zelf. Het project was ambitieus, zeker, maar als zij in die ambitie geloofden, dan wilde ik zeker op mijn manier ondersteunen om die ambitie waar te maken. Inmiddels bel ik wekelijks met Maxim, Tatiana en anderen om de puzzelstukjes bij elkaar te leggen om van Maxims idee realiteit te maken.
Artist impression van de performance. Maxim Tyminko
Laat je horen voor de vrijheid
Maxims performance is inmiddels virtueel heel Amsterdam door gereisd. Zijn idee om meer dan duizend mensen samen ritmes te laten trommelen met maskers van Belarusische politieke gevangenen op, zou in zijn eerste plan op het Museumplein plaatsvinden. Natuurlijk een prachtige iconische plek: kunst en toeristen komen hier samen en de zichtbaarheid is enorm. Maar ook een drukbezochte en populaire plek, met bovendien kwestbaar gras. Daar gingen we niet tussenkomen, met onze tribune en potten en pannen.
Daarna begon de zoektocht door Amsterdam. De Dam trok al snel: ook voorbijgangers en toeristen, maar stevige stenen, waarop de tribune niet veel schade kon doen. En ook symboliek: de stille herdenking op 4 mei van de doden uit de Tweede Wereldoorlog, tegenover onze luide herdenking van de levenden in de Belarusische cel. Toch zouden we ergens anders uitkomen.
Een bezoek aan de NDSM-werf nam alle twijfel weg: hier moest het plaatsvinden. Een kunstzinnig en alternatief randje, een adembenemend uitzicht over Amsterdam en het enthousiasme van de NDSM-werf zelf trokken ons over de streep. Het ideaal: voor iedere politieke gevangene in Belarus iemand hier in Nederland bereid vinden om deel te nemen aan deze kunstperformance door een masker op te zetten en te trommelen op datgene wat ze maar meegenomen hebben. Zo laten honderden mensen zich samen horen voor de vrijheid, voor solidariteit en uit empathie met mensen die een hoge prijs betalen voor hun activisme.
Maxim kwam op het het idee voor deze performance – die uitgebreid gefilmd zal worden – toen hij bezig was met een filmmontage voor het muzikale initiatief ‘Music for Belarus’. In deze video kwamen foto’s van alle politieke gevangenen in Belarus langs in successie tijdens het concert. In zijn wens de video strak vorm te geven, bracht Maxim uren door met het bewerken van de foto’s. Dit bracht hem een innig gevoel van verbondenheid met al die zo gewone mensen die om vaak hele triviale redenen vastzitten in Belarus: een social media post, een donatie aan het verkeerde doel of actief zijn voor de lokale tuiniersvereniging. Elke vorm van actief burgerschap is op dit moment verdacht in Belarus.
Zijn wens om dat gevoel van verbondenheid en empathie te delen, is wat ten grondslag ligt aan het project. Iedere deelnemer wordt uitgenodigd om zich te verplaatsen in de gevangene wiens masker diegene draagt en een gevoel van verbondenheid te voelen door het geluid dat ze samen maken.
Ondanks dat ik natuurlijk een hele andere achtergrond heb, ken ik het gevoel dat Maxim over wil brengen. Ook ik heb vele Belarusische politieke gevangenen online in de ogen gekeken. Twee jaar lang stelde ik twee keer per maand een overzicht samen van de mensen die achter tralies jarig waren, zodat mensen kaarten konden sturen. Vooral het tweede jaar was het deprimerend: toen bekende gezichten opnieuw langskwamen en mensen nog steeds vast zaten. Ook ik deel deze verbondenheid graag met de vele mensen in Nederland die zelden over politieke gevangenen in Belarus hebben nagedacht.
Zeker nu veel van de grote namen, zoals Ales Bialiatski, Maria Kalesnikava en Maksim Znak, na bemiddeling door de Amerikanen zijn vrijgelaten en de protesten van 2020 vergeten raken, is het van belang bewust te blijven van het feit dat nog steeds honderden mensen vast zitten in gevangenissen in Belarus. Juist nu moeten we aandacht blijven vragen voor de mensen die zowel minder bekend zijn als ook in de huidige wereldpolitieke chaos nog minder aandacht krijgen.
Kunst en mensenrechten
Daarmee balanceert dit project op het snijvlak van kunst en mensenrechten. Uiteindelijk gaat het om een kunstproject: een performance die gefilmd zal worden en waarin alle deelnemers zullen gelden als mede-makers. De film zelf zal hopelijk in toekomstige tentoonstellingen vertoond worden. Daar appeleert het aan kunstliefhebbers, maar ook aan hun gevoel voor mensenrechten. Want dat is een onlosmakelijke component van dit project: het idee dat vrijheid fragiel, niet vanzelfsprekend is en verdedigd moet worden.
Als we de afgelopen jaren niet al wisten uit Belarus, Polen en Hongarije hoe vrijheid bevochten moet blijven worden, dan zien we het nu nogmaals aan de overkant van de oceaan. En ook in Nederland staan rechten onder druk. Dit project gaat dat niet oplossen, maar beoogt wel bewustzijn te vergroten en mensen een gevoel van gedeelde verantwoordelijkheid te geven: als je samen je kunt laten horen voor gevangenen in Belarus, dan weet je dat je ook op elkaar kunt vertrouwen om je uit te spreken tegen inperking van mensenrechten dichter bij huis.
Het is geen demonstratie, maar het is meer dan alleen een kunstproject. Het is politieke kunst, kunstzinnig activisme. Dit weerspiegelt zich ook in het team: kunstenaars en curatoren Maxim en Tatiana hebben inmiddels met mij en anderen een hele groep van mensenrechtenactivisten om zich heen verzameld: Belarusen, Oekraïeners en Nederlanders.
19 september gaat het gebeuren. Het zal een belevenis worden: het meedoen aan het kunstproject zelf en het voelen van de massaliteit en verbondenheid van het samen lawaai maken voor de vrijheid en de kunst, maar ook daaromheen. Als het aan mij ligt – en warempel: inmiddels liggen bepaalde dingen in dit project aan mij – is er ook ruimte voor meer ervaringen rondom de performance zelf. Ritmes leren van een sambaband, samen zingen en luisteren naar voormalige politieke gevangenen die al hebben toegezegd erbij te zijn – uit solidariteit met degenen die nog vast zitten.
Daarmee ook mijn uitnodiging aan lezers van Donau: meld je aan als deelnemer of vrijwilliger of blijf op de hoogte met de nieuwsbrief en vertel het mensen om je heen. Houd 19 september vrij in je agenda en kom langs voor deze belevenis. Laat je net zoals mij meeslepen in het aanstekelijke optimisme van deze kunstenaars en zet een teken voor vrijheid – met zijn allen.
Je kunt je aanmelden voor de performance op 19 september op de NDSM werf via makenoise.art. Nog niet zeker? Je kunt je daar ook aanmelden voor de nieuwsbrief om op de hoogte blijven. Daarmee blijf je ook geïnformeerd over de cross-over tussen kunst en mensenrechten in de Balie op 5 september, als kick-off voor de performance zelf.
