Depeche Mode als Oostblokfetisj

Depeche Mode in 1983 (foto: Sire Records / publiek domein)
Depeche Mode in 1983 (foto: Sire Records / publiek domein)
Geschatte leestijd: 6 minuten

De koningen van de electropop veroverden het socialistische blok en profiteren nog steeds van hun aanwezigheid op het juiste moment in de juiste koude oorlog.

Door Patrik Garaj

Hij stond midden in een grote Icarus-bus, zodat iedereen hem kon zien. Zijn ongebruikelijke zwarte kleding trok enkele blikken. Maar zijn positie in het voertuig, bijna zoals op een podium, werd nog meer op de voorgrond geplaatst door een bepaald object. Onder zijn arm hield hij een langspeelplaat vast.

Hij had het in kranten kunnen wikkelen of in een tas kunnen stoppen. Maar nee. De platenhoes stak trots onder zijn arm uit, zodat je de naam van de band kon zien. De LP zag er spiksplinternieuw uit – hij was tenslotte nog maar een paar weken geleden uitgebracht.

Het was 1986 en de bus reed door de straten van een socialistische stad, een stad waar ijzer uit een hoogoven stroomde. In feite zou de omgeving een perfecte match zijn geweest voor een video van de band op de platenhoes, die metaalachtige geluiden in hun muziek gebruikte. Maar de band had geen idee van het land, de stad of de jongen die hun plaat als een heilig relikwie bij zich droeg.

Ik staarde naar de reiziger met een toenemende nervositeit, verwoed nadenkend hoe ik hem het beste kon benaderen. Het voelde alsof hij een gloeiend aura uitstraalde.

Een actief publiek

Het model voor dit soort roem én verdienmodel was duidelijk. Ten eerste moest je een goede combinatie hebben van pakkende muziekproductie, een sexy sfeer en een samengesteld imago. Het belangrijkste product was een opname van goede kwaliteit, die alle radiostations moest halen, en de verkoop moest worden ondersteund door een daaropvolgende concerttournee.

Tot de millenniumwisseling was de hoofdregel van de popcultuur eenvoudig: meer platenverkopen betekenen meer bekendheid en meer populariteit betekent meer verkochte platen. De rol van de luisteraar in dit schema was vrij eenvoudig: passief genieten van je favoriete muziek, terwijl je zoveel mogelijk geld uitgeeft.

En dan waren er uitzonderingen op deze regel, zoals Depeche Mode.

Het was niet zo dat de band uit Basildon, Verenigd Koninkrijk, zich niets aantrok van de platenverkoop. Maar het verschil zat hem in de manier waarop ze hun publiek vormden. We hebben het hier over een actief publiek, mensen die veel van hun vrije tijd en energie aan hun hobby besteden. Bijvoorbeeld door zelforganisatie in fanclubs, of het houden van eigen evenementen. Er werd echt werk verricht in de vorm van het creëren van een eigen persoonlijk imago, dat veel meer inhield dan alleen het kopen van alledaagse merchandisingproducten.

Vraag naar het niet-bestaande

Dit soort publieksgedrag bereikte een tot nu toe ongezien niveau in de landen van het voormalige socialistische blok. Daar begon de bekendheid van Depeche Mode halverwege de jaren tachtig te groeien. Dit alles in omstandigheden die vanuit het oogpunt van de gemeenschappelijke regels van de showbusiness als absurd zouden moeten worden beschouwd. Hier kon je niet alleen geen platen van de band kopen, maar waren hun liedjes, foto’s en video’s niet eens aanwezig in de media.

Er ontstond een grote vraag naar iets dat niet beschikbaar was. Een kapitalistische markt zou graag al deze hongerige monden hebben gevoed. In plaats daarvan moesten Depeche Mode-fans in socialistische landen met hun eigen activiteiten aan deze vraag voldoen. Deze pro-actieve houding creëerde een schare fans die er des te sterker door was, en op het hoogtepunt van de rage probeerden tienduizenden fans naar het Depeche Mode-concert in Praag in 1988 te komen. De grootte van deze in het zwart geklede massa verraste de staatsautoriteiten, de band en zelfs de fans zelf. Volgens bronnen slaagde slechts een kwart van degenen die de show wilden bijwonen in de uitverkochte zaal binnen te komen.

“Na Boedapest, Moskou en Warschau – eindelijk in PRAAG”, vermelde Mlady svet (Jonge wereld) enthousiast voorafgaand aan het concert van Depeche Mode in 1988 in de Tsjechoslowaakse hoofdstad.
“Na Boedapest, Moskou en Warschau – eindelijk in PRAAG”, vermelde Mlady svet (Jonge wereld) enthousiast voorafgaand aan het concert van Depeche Mode in 1988 in de Tsjechoslowaakse hoofdstad.

Een jaar eerder had de band het album Music for the Masses uitgebracht, waarvan de titel ironisch genoeg commentaar gaf op hun positie in de marges van de muziekbusiness. Op de hoes schalden luidsprekers muziek in wat leek op een leeg land. Ten tijde van het concert in Praag was de realiteit echter dat de massa er inderdaad was en de band aanbad.

Depeche Mode betrad het socialistische blok als op een vooraf gewonnen slagveld, waarvan de verovering geen kosten met zich meebracht. Zonder dat zij, hun management of hun platenmaatschappij een vinger uitstaken, kwamen ze hier om een kant-en-klare sekte te accepteren. Deze cultus voedt hen tot op de dag van vandaag in de voormalige Oostblok-landen, wat onder meer valt af te zien aan de uitverkochte stadions tijdens hun huidige tour, ter promotie van hun vijftiende studioalbum, Memento Mori.

Vragen blijven: waarom gebeurde dit allemaal? En waarom Depeche Mode?

Socialistische fetisj

Een kort antwoord zou kunnen zijn: De band was op het juiste moment in de juiste koude oorlog. Ook al bracht de jaren tachtig een geleidelijke dooi van de Koude Oorlog, in de popcultuur was er nog steeds veel onvervulde vraag. Om preciezer te zijn, er was een gebrek aan dingen om zich aan te wijden. Socialistisch amusement handelde niet echt in aanbidding en fetisj.

En plotseling was dat allemaal hier in één pakket. De golving van het lichaam van Dave Gahan, het slopen van de starre choreografieën van socialistische tv-programma’s. De ongekende androgynie van Martin Gore. De provocerende zwarte esthetiek, die niet paste in het kleurenpalet van een vreugdevolle socialistische toekomst. En natuurlijk de boeiende en moedig volle zang, evenals de industriële elektronische geluiden, die doen denken aan het hedendaagse leven.

We hebben het over muziek die de vinger aan de pols van zijn tijd hield. Na punk kwam een zeer diverse muziekscene en Depeche Mode maakte daar deel van uit. Als je naar socialistische radio luisterde, zou je nooit zeggen: “Wow, dat heb ik nog nooit eerder gehoord!” Maar dat is precies het gevoel dat ik had toen ik het nummer ‘Shake the Disease’ voor het eerst hoorde.

Terwijl de oudere generatie nostalgisch terugdacht aan de relaxte jaren zestig en de daarbij behorende ‘beatmuziek’, eisten mensen geboren na 1970 al iets nieuws. De melancholische electronica van stadsjongens paste beter bij jongeren die in de recent gebouwde socialistische woningbouwprojecten woonden. Dit was een band waar je je niet alleen muzikaal mee kon identificeren, maar ook qua beeld.

Als de titel [van de Slowaakse tv-documentairereeks, red.] Fetishes of Socialism ergens een goede omschrijving van is, dan is het zeker het fenomeen van Depeche Mode. Dit was een idool dat uit het vrije westen kwam maar floreerde in de omgeving van een gereguleerde samenleving.

In archieven en hedendaagse opnames wordt verteld hoe mensen uit de subcultuur het juiste doe-het-zelf-kapsel kregen, een passende outfit samenstelden en het werk van de band in handen kregen – natuurlijk via onofficiële distributie van cassettebandjes. De titel van de documentaire Onze Hobby is Depeche Mode is een goede omschrijving van deze fans.

Profiteren van geopolitiek

Welke band kan zeggen dat er een hele sociale subcultuur naar hen vernoemd is? Het conflict tussen ‘depešáci’ en metalheads in het socialistische tijdperk is goed gedocumenteerd. Maar laten we het nogmaals herhalen: het is geen triviale zaak dat je door naar een bepaalde band te luisteren iemand zou kunnen worden.

In een regime waar de vorming van collectieven buiten de doctrine als ongewenst werd gezien en het woord ‘diversiteit’ niet bestond, kon je een bepaalde identiteit creëren door de initialen DM te gebruiken. Je kon jezelf uiten, ergens bij horen en zelfs cool zijn. Je leven in een plaats van ideologische verveling werd draaglijker, leuker.

Depeche Mode bouwde hun populariteit in het socialistische blok op een bepaalde geopolitieke situatie, waar de muziek en het imago van de band de perfecte weerspiegeling waren van de stemming van jongeren. Een fenomeen was geboren dat nog lang zou blijven nazinderen. Het leidde onder andere tot het schrijven van een toneelstuk en het geïllustreerde boek Depešáci, dat binnenkort verschijnt.

Politieke electropop

Laten we voor de volledigheid nog dieper graven: deze band uit het ‘decadente Westen’ uit de jaren tachtig had in hun vroege albums kwesties aangeroerd als zakelijke hebzucht, sociale ongelijkheid, armoede, uitbuiting en racisme.

Met andere woorden, de Tsjechoslowaakse fans van Depeche Mode dansten – in grote mate onbewust – op politieke electropop, waarvan de teksten gemakkelijk zouden zijn goedgekeurd door de socialistische censuur van het land. Sterker nog, ze zouden de band hebben geprezen om hun maatschappijkritiek. Wat verboden, toegestaan, wenselijk en afgekeurd was, werd één grote puinhoop, die we nu als historische anekdote kunnen opbergen.

Wat belangrijk is om te onthouden, is de specifieke situatie waarin zonder enige massale marketing, zelfpresentatie of media-oplegging een breed en actief publiek werd gevormd, dat de band overstelpte met grenzeloze liefde en, aan het eind van de dag, ook geld. En dat is iets dat zich waarschijnlijk nooit meer zal herhalen.

Patrik Garaj is redacteur bij het Slowaakse nieuwsplatform Dennik N en schrijft vaak over literatuur, architectuur en muziek. Dit artikel verscheen oorspronkelijk in Dennik N en is met toestemming vertaald en gepubliceerd.
Avatar
Over redactie Donau 155 Artikelen
Donau is een platform voor artikelen over Midden- en Zuidoost-Europa. U kunt hier reportages, interviews en achtergronden lezen over de culturen, samenlevingen en politieke ontwikkelingen van Hongarije tot Oekraine en van Albanië tot Rusland. Als enige tijdschrift over Midden en Zuidoost-Europa in het Nederlandse taalgebied probeert Donau clichés te ontkrachten en een genuanceerd en gevarieerd beeld van het gebied te scheppen.