De afgelopen dagen beschuldigden de demonstranten “tegendemonstranten” van de regerende Servische Progressieve Partij (SNS) van het gooien van fakkels, vuurwerk en glazen flessen, wat de afgelopen dagen leidde tot hevige straatgevechten. De vele filmpjes die op social media rondgaan die laten zien hoe de anti-corruptie demonstranten met wapenstokken worden neergeslagen, hebben het hele land enorm geschokt. Enkele honderden demonstranten waaronder ook minderjarigen zijn zwaar gewond geraakt en enkele honderden anderen zijn gearresteerd.1Exacte cijfers zijn op dit moment niet bekend bij de redactie.
President Aleksandar Vučić heeft als reactie op al het geweld beloofd dat er binnenkort meer arrestaties ‘en nog ergere stappen’ zullen volgen en lijkt hiermee het tegenovergestelde te willen doen dan je mag verwachten van een president: angst zaaien. Verwacht wordt dat Vučić over een aantal dagen de noodtoestand zal gaan uitroepen en hij in de tussentijd zijn oproerpolitie en andere “troepen” zal uitbreiden en bewapenen.
Novi Sad
De eerste demonstraties braken uit in november na de fatale instorting van een betonnen luifel in een onlangs gerenoveerd treinstation, waarbij zestien mensen omkwamen in Novi Sad, de op één na grootste stad van Servië. Demonstranten wijten de ramp aan vriendjespolitiek en corruptie binnen de Servische overheid en bouwsector. Sindsdien heeft een door studenten geleide beweging van honderdduizenden Serviërs massademonstraties gehouden, universiteitscampussen bezet en wegen geblokkeerd om te protesteren tegen wat zij omschrijven als systematische overheidscorruptie.
In het begin richtten de eisen van de demonstranten zich op de verantwoordelijkheid voor het ongeluk in Novi Sad en de dood van zestien mensen. Zij eisten juridische stappen. Maar er gebeurde niets, ondanks de massale protesten door honderdduizenden mensen die al acht maanden duren. De omvang van de protesten is enorm, zeker voor een landje als Servië met zes miljoen inwoners, maar ook voor Europese begrippen.
Escalatie
De escalatie golf begon eind juni toen er weer een massaal protest in Belgrado was, waar meer dan 100.000 mensen aanwezig waren. De politie gebruikte voor het eerst geweld tegen vreedzame demonstranten. Er werden honderden mensen, met name jongeren opgepakt. Hierdoor werd de sfeer van de protesten grimmig en de marsen veranderden in urenlange wegblokkades. De demonstranten zochten steeds nieuwe plekken op waar de politie niet was.
Op dinsdag 12 augustus jl. verzamelde een menigte zich in het stadje Vrbas om te protesteren voor het kantoor van de regeringspartij. De demonstranten werden aangevallen door gemaskerde SNS-aanhangers, gewapend met stokken, wapenstokken en stenen, die fakkels afstaken, demonstranten met ijzeren staven aanvielen en glazen flessen aan hun voeten kapotsloegen. Dit was de aanzet tot de massale protesten die het afgelopen weekend escaleerden.
Strategie
Ten minste vijftig mensen in Vrbas raakten gewond in de chaos, waaronder zestien politieagenten. Schokkend genoeg raakten de agenten vooral gewond bij de verdediging van het SNS-gebouw en de verdediging van de SNS “loyalisten” en trokken ze samen op tegen de demonstranten.
De afgelopen dagen blijkt Vučić deze strategie toe te passen in alle steden waar demonstraties zijn, wordt de oproerpolitie uit het hele land ingezet tegen de burgers vergezeld door ingehuurde bendes, herkenbaar aan zwarte kleding en petten. Velen van hen hebben stokken bij zich. Ze bewaken de kantoren van de SNS en provoceren demonstranten. Hier zijn inmiddels talloze beelden van te zien op social media zoals Instagram en facebook, gemaakt door demonstranten of bewoners van appartementen in de stad die van bovenaf filmpjes maken. Aan de ene kant de demonstranten, aan de overkant de zwarte petten en tussen hen in, met de rug naar de zwarte petten toe, een cordon met oproerpolitie die duidelijk geen neutrale bescherming biedt aan burgers maar zich fysiek voor de in het zwartgeklede mannen opstelt.
Provocaties
De provocaties door deze ingehuurde groepen leiden tot zeer gewelddadige situaties, waar de oproerpolitie vervolgens met veel agressie op reageert. Honderden gewonden vielen er onder politie en burgers. Deze tactiek is duidelijk te zien op de filmpjes en deze hebben een golf van ongeloof en woede veroorzaakt onder de demonstranten en het grootste deel van de bevolking die nu niet meer te stoppen lijkt en de situatie verder doet escaleren.
Het is niet voor het eerst dat bendes en bewezen criminelen (met strafblad) worden ingehuurd om “klusjes” op te knappen voor de SNS, maar het was nooit zo zichtbaar. Wat nu opvalt is de nauwe samenwerking met de politie. Deze lui zijn eerder herhaaldelijk met hun auto’s naar demonstraties gereden en hebben ingereden op demonstranten waardoor studenten zwaar gewond in het ziekenhuis belanden. Maar de connectie met de regering was toen lastig te leggen.
Veroordeelde criminelen
Dat dit “SNS aanhangers” of regeringsgezinde demonstranten zijn – zogenaamde tegendemonstranten – gelooft niemand meer. Gezichten van veroordeelde criminelen worden herkend en gedeeld op social media. Namen en woonplaatsen worden genoemd. Ook van de politieman die een jongen van twaalf jaar in met veel geweld in elkaar heeft geslagen. De oproerpolitie werkt voor Vučić en de “tegendemonstranten” zijn veelal criminelen en schurken en worden door de regering betaald. Dit beeld is de rauwe werkelijkheid geworden en er lijkt geen vreedzame weg terug meer te zijn.
De regering heeft in maart een militair geluidskanon afgevuurd op de zwijgende menigte die bezig was met een stille herdenking voor de slachtoffers in Novi Sad. Foto’s toonden een geparkeerde politieauto in het centrum, die uitgerust was met een militair apparaat dat ontworpen is om een oorverdovend volume te produceren. Deze kan worden ingezet om menigten te intimideren. Op social media circuleren video’s waarin te zien is hoe de demonstranten plotseling vallen, wegrennen en over elkaar heen vallen, alsof ze de menigte door een enorme bom uiteen wordt verdreven. Veel mensen eindigden hierdoor in het ziekenhuis. Sommigen met blijvende gehoorschade. President Vučić ontkende dat de politie dit apparaat heeft gebruikt. Later nam hij zijn verklaring terug.
Opiniepeilingen
De bevolking was ooit verdeeld, maar de studenten lijken nu de steun van een al groter deel van de bevolking te hebben. Dit laten recente opiniepeilingen zien. Daarom gaat Vučić niet in op de eis van de demonstranten. Ook al heeft de regering de macht verloren, want het land functioneert niet meer en de escalaties kunnen met deze nieuwe strategie van Vučić alleen tot ergere escalaties en doden leiden.
De Europese Unie wordt opnieuw beschuldigd van een laffe houding en gezegd wordt dat zij haar economische belangen boven de waarden stelt die zij predikt: democratie en rechtsstatelijkheid.
Het is voor velen enorm teleurstellend dat de EU al deze jaren en helemaal nú stil blijft over het corrupte en steeds autoritairder wordende Vučić-regime. President Vučić spreekt zich al jaren uit vóor toetreding tot de EU. In oktober prees Ursula von der Leyen de Servische president nog voor de wijze waarop hij de nodige democratische hervormingen doorvoert.
Corruptie en terreur
De EU laat een enorme onverschilligheid zien ten opzichte van de corruptie en terreur van Vučić en zijn partij. Het lijkt niet te willen zien dat een instabiel Servië op de lange termijn schadelijk is voor heel Europa. De EU is Servië’s grootste financiële steunverlener en Servië’s grootste handelspartner. Het wordt nu pijnlijk duidelijk dat economische winst belangrijker is voor de EU dan de voorwaarden mbt democratie en een rechtsstaat.
De economische relatie tussen de EU en Servië kan niet op alle punten steun verwachten van de Servische bevolking. In 2024 juli ondertekende de EU een memorandum met de Servische regering waarin een ‘strategisch partnerschap voor duurzame grondstoffen’ werd afgesproken, waarmee de EU toegang krijgt tot de lithiumreserves van Servië. Slechts enkele dagen eerder had de regering een decreet uitgevaardigd waarmee het project van het Australische mijnbouwbedrijf Rio Tinto voor de bouw van de grootste lithiummijn van Europa werd hersteld – een project dat twee jaar eerder was stopgezet na massale publieke protesten.
Hoewel de overweldigende publieke tegenstand zich concentreerde op de mogelijk ernstige milieueffecten op enkele van de rijkste landbouwgronden van Servië, is het beter uit te leggen waarom de EU de relatie met president Vučić nu doorzet en Van der Leijen de Servische president vorig jaar complimenteerde. Na voltooiing zou het zogeheten Jadar-mijn project zou in 90 procent van de huidige lithiumbehoefte van Europa kunnen voorzien. Een enorme stap vooruit voor de EU, waarmee in een keer een eind wordt gemaakt aan de afhankelijkheid van China voor lithium voor de Europese (met name Duitse) elektrische auto-industrie. Dat 80% van de bevolking tegen deze mijnen zijn, die zij de ultieme uitverkoop van hun land noemen, is niet heel erg als je een autocratische leider hebt als handelspartner die zijn land als zijn bezit beschouwd en zijn burgers als onderdanen. Het biedt de Servische president daarnaast nieuwe mogelijkheden tot corruptie om zijn autocratische positie te verstevigen en zich te verrijken.
Uitblijvende steun van de EU
Als gevolg van de uitblijvende steun van de EU bij de vorige anti Rio Tinto protesten, de huidige houding ten opzichte van de demonstranten is het niet vreemd dat niet meer dan 40% van de bevolking voor toetreding van Servië bij de EU is. Zelfs de jongeren staan sceptisch tegenover de EU. Men vindt de EU hypocriet. Hier zou de EU – als het een lange termijn visie zou bezitten en met deze generatie relaties wil opbouwen in de toekomst – iets aan kunnen veranderen, nu, met de huidige anti-corruptie demonstraties.
Van de EU hoeven de demonstranten tot op heden geen steun of bescherming te verwachten. Hopelijk lukt het de Serven zelf om hun regering af te zetten. Hier lijkt een groot wonder voor nodig te zijn. Maar iedereen op straat heeft hoop. De vastberadenheid is sterk, de solidariteit met alle slachtoffers, gewonden en arrestanten is groot. Dagelijks wordt er gedemonstreerd voor de politiegebouwen waar demonstranten opgesloten zitten. Mondjesmaat komen zij vrij en sommige vertellen over de brutale mishandelingen die zij binnen hebben doorstaan. De toestand van de gewonden in het ziekenhuis wordt op de voet gevolgd.
De media, die bijna allemaal in handen zijn van de regeringspartij, proberen de situatie te bagataliseren en noemen de demonstranten en beschuldigingen leugens, door het buitenland georkestreerde opstanden. Maar iedereen die de sociale media volgt, en dat is bijna iedereen, weet wel beter. Vučić aanstaande val is voor een groot deel het gevolg van het bestaan van sociale media. Hij mag dan wel de staatstelevisie en meeste kranten in zijn zak hebben, over de sociale media heeft hij geen controle.
Op diezelfde sociale media is te zien hoe de oproerpolitie in een stad de schilden ten overstaande van een grote groep smekende demonstranten heeft neergelegd. Hopelijk volgen er meer steden en komt er snel een eind aan het geweld.
A Serbian Journalist’s Diplomatic Appeal to the International Community – Saša Dobrijević: History will record who responded — and who remained silent