Hoe recht te doen aan vele geschiedenissen

De redacteuren en medewerkers van Donau moeten kiezen: Wat nemen ze mee uit 2025? Werner Pieterse koos Lea Ypi’s Indignity, hoewel niet hèt boek van 2025.

Werner Pieterse (1970) is predikant bij de Protestantse Gemeente in Haarlem. Hij was tot voor kort stadsdominee in Amstelveen. Hij schreef o.a. Wat blijft. God na de kaalslag (2014) en Waar ik je zoek. Verhalen over zwervers, koningen, moeder en kind (2018).

Afgelopen jaar zag ik uit naar het verschijnen van het nieuwe boek van Lea Ypi. Haar bestseller Freedom las ik in de nadagen van de coronapandemie. De fascinerende terugblik – ‘van binnenuit’, zogezegd – op de nadagen van het staatssocialisme in Albanië en de verwoestende chaos van de economische transitie had ook iets ongemakkelijks. Ypi vertelde voluit hoe het Stalinisme van kameraad Enver haar als opgroeiend kind in een relatief bevoorrecht milieu geborgenheid bracht, maar waar waren de repressie, de strafkampen, de staatsterreur in haar verhaal? ‘Viel het dan toch allemaal wel mee?’

In de Van der Leeuw lezing van 2023, kondigde Ypi haar nieuwe boek aan. Het klonk veelbelovend. Aan de hand van het leven van haar overgrootmoeder Leman, zou ze, zo begreep ik het toen tenminste, recht doen aan wie het regime zoveel ‘waardigheid’ had ontnomen. Vandaar ook de titel: Indignity. Afgelopen najaar spoedde ik me dus naar de boekhandel.

Halverwege het tweede deel begon de teleurstelling de overhand te krijgen. Indignity speelt zich net als freedom af in een geïsoleerde wereld van een bevoorrechte familie aan wie de geschiedenis zich lijkt te voltrekken. Op zich zou dat een mooi uitgangspunt kunnen zijn voor de vertelling, maar de tragiek wordt nergens echt invoelbaar. De personages ‘Gustav de Duitser’; ‘Elias de Joodse dokter’ en ‘Dafne het dienstmeisje’ ontstijgen bovendien amper het cliché en ook Leman zelf komt nauwelijks los van het papier. Het verhaal van koning Zog is wel vermakelijk, maar toch vooral een ondertiteling bij de beelden die op youtube zijn terug te vinden. De historische uiteenzettingen en overdenkingen waarmee Ypi uit het verhaal stapt blijven uiterst schetsmatig.

Kortom, Indignity is niet bepaald hèt boek van 2025. Maar het bepaalde me wel opnieuw bij de vraag: hoe recht te doen aan de vele geschiedenissen in de vergeten uithoeken van Europa, aan de vergeten levens aan wie zich de geschiedenis in de woorden van Ypi ‘voltrok’. Dat vraagt een beter verhaal. De vraag naar de werkelijke rol en verantwoordelijkheid van de oude elites en haar eigen familie, laat Lea Ypi pijnlijk onbeantwoord.