Slobodan Šnajder werd in 1948 geboren in Zagreb, waar hij filosofie en Engels studeerde. Hij was betrokken bij de oprichting van het theatertijdschrift Prolog, waarvoor hij ook als redacteur werkte. Zijn talrijke korte verhalen, essays en toneelstukken verschenen vanaf 1966. Hij was tussen 1993 en 2013 columnist voor diverse bladen. Tegenwoordig behoort hij tot de adviesraad van het linkse tijdschrift Novi plamen (De nieuwe vlam). Zijn werk wordt wegens het kritische karakter ervan door sommigen instemmend begroet en door anderen met afkeuring ontvangen. Zijn eerste grote roman is Morendo, dat in 2012 verscheen.
De schrijver ontving verscheidene literaire prijzen. Voor de diverse edities van zijn familieroman Doba mjedi, met als Nederlandse titel De reparatie van de wereld, kreeg hij er in diverse landen van voormalig Joegoslavië al vijf.
In 2019-2020 vertaalde ik het laatstgenoemde boek, waarvan het origineel in 2016 was verschenen, voor de Wereldbibliotheek. Ik heb er met buitengewoon veel plezier aan gewerkt. In deze roman beschrijft Slobodan de reis die zijn voorouders in de periode van keizerin Maria Theresia maakte naar Transsylvanië, zoals Slavonië in de achttiende eeuw blijkbaar ook genoemd werd. Daarna volgt het verhaal en de zwerftocht van Georg Kempf – het literaire alter ego van Slobodans vader Đuro Šnajder – die tegen wil en dank op alle mogelijke manieren bij de Tweede Wereldoorlog en de vorming van Tito’s Joegoslavië betrokken raakt.
Het hele verhaal is vol symboliek. De oorspronkelijke titel, Doba mjedi, letterlijk: Het tijdperk van koper, verwijst naar de koperen slang die Mozes tijdens de Joodse exodus uit Egypte in opdracht van God maakte om de aandacht van mogelijke twijfelaars en afvalligen op slechts de Ene te richten en hen voor vreemde, giftige invloeden te behoeden. In minder Bijbelse taal: alle neuzen dezelfde kant op, en wie zich niet conformeert kan op harde, desnoods gruwelijke maatregelen rekenen! Het thema van angstwekkende, blinde gehoorzaamheid komt terug in Kempfs dromen over de rode en zwarte mierenlegers en de bruine en zwarte rattenlegioenen die de volgelingen van respectievelijk Stalin en Hitler symboliseren.
Het boek bezit ook een magisch element. Zo worden in aparte kaders de overpeinzingen beschreven van mensenzielen die ooit, of misschien wel helemaal nooit, geboren zullen worden en zich zorgen maken over hun eigen toekomst en de ontwikkelingen in de wereld.
De titel van de Nederlandse vertaling is gebaseerd op die van de Italiaanse en Duitse vertalingen, La riparazione del mondo en Die Reparatur der Welt. In feite is dat de titel van een van de hoofdstukken. Zelf had ik de eerder beoogde titel, De bronzen slang, eigenlijk geschikter gevonden. De roman kwam in 2021 op de shortlist te staan voor de Europese Literatuurprijs.
Onze eerste persoonlijk kennismaking met Slobodan Šnajder was in 2023, per e-mail. Ik weet nog dat ik samen met mijn vrouw Alma en mijn zus Els op Terschelling zat en hem een paar foto’s van het eiland stuurde. Hij vond ze prachtig: wat een sprookjesachtig landschap, wat een schilderachtige boerderijen en wat een mooie luchten! En wat een contrast met het mediterrane eilandje voor de Kroatische kust waarop hij een huisje had. Het was heel klein en eenvoudig ingericht, maar hij kon er rustig schrijven, niet gehinderd door de drukte van de stad.
We hadden regelmatig contact over de vertaling van zijn volgende roman De engel van het verdwijnen die hij net had voltooid. Hierin is een van de vertellers een vroeg twintigste-eeuws huis met huurappartementen in Zagreb, dat als een soort deftige, zorgzame dame de lotgevallen volgt van de bewoners, die soms totaal verschillende politieke opvattingen hebben. Het beeld van de zorgzame dame leverde een vertaalprobleem op: het Kroatische woord voor ‘huis’ is kuća, en dat is vrouwelijk. In het Nederlands kon ik daarvoor geen passend vrouwelijk woord vinden: huis, gebouw en pand zijn allemaal onzijdig, dus het samenspel tussen personificatie en grammaticaal geslacht ging bij ons verloren. Helaas! Slobodan bleek dat probleem overigens te herkennen, want het speelde ook in de Duitse vertaling.
Een van de meest prominente bewoners is Anđa Berilo, een jonge vrouw van wie niemand weet waar ze vandaan komt en die in de Tweede Wereldoorlog meestrijdt met de partizanen, maar na de bevrijding het revolutionaire elan van de partij verloren ziet gaan. In het souterrain huist haar politieke tegenpool Mile Drenjak, lid van de Kroatische nationalistische ustašabeweging. Het huis zal later worden gesloopt om plaats te maken voor hoogbouw, en we kunnen zijn / haar doodskreet horen.
Over de politieke en sociale realiteit in Joegoslavië vóór, tijdens en na de Tweede Wereldoorlog, en in de republieken die daar na 1991 uit voorkwamen, is al veel geschreven, maar dankzij de opbouw van het boek gebeurt dat hier op een heel originele wijze. De auteur schetst zeker geen ideaalbeeld van Joegoslavië, maar streeft wel naar een evenwichtige kijk op zowel de gebreken als de verdiensten van het land. Hij behoort tot degenen die, net als de in maart 2023 overleden Dubravka Ugrešić, het uiteenvallen van het Servo-Kroatische taalgebied betreuren. Het is dan ook geen wonder dat hij ervoor koos zijn boek in zowel Kroatië als Servië te laten verschijnen.
Een bijzonder kenmerk van deze roman is dat er per verteller of centraal personage verschillende lettertypen worden gebruikt. De engel van het verdwijnen kwam in 2025 op de longlist van de Europese Literatuurprijs.
We vertelden hem dat Erik Romme, een vriend van ons in Leiden, een miniatuurportretje van hem had gemaakt en stuurden hem er fotootje van. Daarop antwoordde Slobodan dat dit het tweede portret van hem was. Het eerste, getekend met krijt, was afgedrukt in een krant, met als onderschrift: Zo ziet zijn vierjarige kleindochter de schrijver.
Slobodan verheugde zich er enorm op om naar Nederland te komen voor het Crossing Border Festival van begin november 2024, waar hij naar aanleiding van De Engel van het verdwijnen zou worden geïnterviewd. Hij had de organisatie gevraagd of hij wat langer in Den Haag mocht blijven, want hij wilde heel graag naar het Van Gogh Museum. De organisatie ging hiermee akkoord, en zo vertrokken we, Slobodan, Alma en ik naar Amsterdam. Slobodan vertelde dat hij de schilderijen van Van Gogh wilde bekijken omdat hij ooit in de buurt van Arles was geweest en benieuwd was hoe Van Goghs die omgeving in zijn schilderijen had weergegeven. Hij was zeer onder de indruk en ook wel ontroerd. Met veel zorg en toewijding zocht hij in de museumwinkel naar een cadeautje voor zijn vrouw.
Toen hij weer in Kroatië was, hervatten we ons mailcontact. De laatste maanden vertelde hij vol verve over zijn nieuwe roman die samen met De reparatie van de wereld en De engel van het verdwijnen een trilogie moest vormen. Het zou vooral gaan over zijn grootmoeder Mara Lajb.
In een interview met de Belgische krant De Standaard zegt hij daarover: “Het slotakkoord gaat over mijn grootmoeder, die in beide boeken al zijdelings opdook. Ze verloor haar man in de Eerste Wereldoorlog en haar zoon in de Tweede. Ze had dus haar redenen om kwaad te zijn op de geschiedenis. Het boek draagt haar naam: Mara Lajb. En het eindigt bij mijn eigen biografie.”
Toen wij Slobodan ontmoetten, had hij al iets broos en kwetsbaars over zich. En het was alsof hij de laatste maanden zijn einde voorvoelde, want hij had zich in zijn werkkamer opgesloten om Mara Lajb hoe dan ook te voltooien, wat hem enkele dagen voor zijn dood ook is gelukt.
Ik had al enige tijd uitgekeken naar de verschijning van het boek en hoop van harte dat het mij gegeven is om het te zijner tijd te mogen vertalen.
Het overlijden van Slobodan Snaider raakt ons diep. Hij was een zeer belangstellende en aimabele man. Ik kon heel goed met hem praten en mailen, niet alleen over zijn werk, maar ook over persoonlijke onderwerpen. Hij had een kritische, maar ook menselijke kijk op de wereld, en dat ervaar je bij elke bladzijde die hij schreef, met daarnaast veel humor, ironie en wijsheid.
