‘Aan deze kant van de rivier ligt een prachtige, indrukwekkende promenade, terwijl de overkant er verschrikkelijk uitziet,’ merkt maatschappijleerdocent Juko-Mart Kõlar op tijdens het videogesprek. Een keer per week verruilt hij de Estse hoofdstad Tallinn voor Narva, om les te geven aan het Ests Gymnasium; een van de weinige scholen in de stad die volledig in de Estse taal lesgeeft.
Sinds Ruslands grotschalige invasie van Oekraïne zijn de eisen rondom het Ests op school steeds strenger geworden en mag het Russisch steeds minder worden gebruikt. Het voortgezet onderwijs heeft tot 2030 de tijd om minimaal 60 procent van het onderwijs in het Ests te geven – een grote uitdaging voor scholen in een stad waar tot 95 procent van de inwoners als eerste taal Russisch spreekt.
Kloof
Toch neemt het spreken van Ests in Narva toe, meent Kõlar: ‘Toen ik vijftien jaar geleden in Narva was om gastcolleges te geven, begreep ongeveer 20 procent van de gymnasiasten Ests. Nu is dat 95 procent’. Hoewel de taalkloof kleiner wordt, betekent dat niet dat de informatievoorziening of loyaliteit van studenten mee verandert. Kõlar: ‘Ongeveer een derde is Ests-patriottisch. Zij beheersen de taal en willen naar lokale universiteiten. Ongeveer een derde is min of meer verloren. Een derde zit er ergens tussenin.’
Ter onderbouwing komt de Estse docent met voorbeelden van vragen over het buitenlandbeleid die hij zijn leerlingen voorlegt: ‘Ben je voor een meer pragmatische aanpak, dat Estland ondanks de ideologische meningsverschillen met iedereen zou moeten samenwerken, of moeten we meer principieel zijn en niet met autoritaire regimes omgaan? Meer dan 80 procent van de leerlingen koos voor pragmatisme’. Voor Kõlar is het geen verassing: ‘Ze komen tenslotte uit gezinnen die grotendeels Russisch zijn georiënteerd. Als beide ouders, en ook de grootouders, alleen Russisch spreken, dan hoef je geen raketgeleerde te zijn om te snappen dat ze alleen Russische media volgen’.
Tegengestelde verhalen
Media spelen een belangrijk rol in wat leerlingen vanuit thuis meekrijgen. ‘Ze kijken naar Pervy Kanal (Russische staatsomroep) en gebruiken Telegram en Vkontakte (Russisch Facebook). In sommige huizen heerst nog steeds een heel erg Russische, Sovjet-achtige, pro-Poetin-sfeer. Ik heb met studenten gesproken bij wie thuis wordt gezegd dat je helemaal geen Ests hoeft te leren omdat het niet lang meer duurt tot Poetin terugkomt en alles dan is geregeld. Dit geldt echter voor een kleine groep,’ nuanceert Kõlar, maar hij stelt wel dat zij bij verkiezingen bereid zijn op zulke kandidaten te stemmen. In gesprek met hen probeert Kõlar kalm uit te leggen dat wanneer iemand tegen alles is wat er in Estland gebeurt, het heel moeilijk zou zijn om tot samenwerking met zulke kandidaten te komen.
Het leidt tot verwarring. Op sociale media zien ze het Russische verhaal, op school krijgen ze een Estse denkwijze te horen. De omgang hiermee in de les ligt volgens Kõlar niet in het tegenspreken van opvattingen. Hij wijst op de Socratische methode: ‘Ik vraag waar ze hun informatie vandaan hebben, wat erachter zit, waarom ze denken hoe ze denken en welke bronnen ze gebruiken. We gaan dan verder met zulke vragen, stap voor stap, tot ze zelf beseffen dat het eigenlijk totaal absurd is’.
Daar ligt het belangrijkste doel voor Kõlar. ‘Ik wil het kritische denkvermogen van mijn leerlingen ontwikkelen, juist omdat ze door zulke tegengestelde verhalen worden beïnvloed worden. Ik probeer ze open te stellen voor alternatieve manieren van denken’, aldus de Estse maatschappijleerdocent.
Achtergesteld
Wat aan de moeilijkheid van deze gesprekken bijdraagt, is het gevoel van het zijn van tweederangsburgers, dat sterk onder de leerlingen leeft. ‘Niet geheel onterecht’ aldus Kõlar, ‘als het verkiezingen betreft mogen sommigen niet stemmen. Veel inwoners van Narva hebben geen Estse nationaliteit en bezitten alleen een Russisch paspoort. Bij de laatste lokale verkiezingen van 19 oktober 2025 mochten zij vanwege een wetswijziging voor het eerst niet stemmen. Er zijn daarnaast ook zogeheten ‘grijze paspoorthouders’. Dat zijn statelozen die zowel geen Russische als Ests paspoort hebben, maar wel in Estland wonen. Zij mogen alleen stemmen als zij op basis van een langdurige verblijfsvergunning in het land verblijven.
Ook voor de leerlingen van Kõlar is deze wetswijziging voelbaar, omdat in Estland jongeren vanaf 16 jaar al bij lokale verkiezingen mogen stemmen: ‘Alleen niet-burgers, Russische staatsburgers dus, mogen dat niet. Dan zeggen ze: “We zijn niet gelijk, terwijl we hier wel wonen”’.
Deze spanningen in Narva zijn een erfenis uit de sovjettijd en werken nog altijd door van generatie op generatie. Kõlar: ‘Ik herinner me dat Estland een aantal jaar geleden begon met de verwijdering van alle symbolen en monumenten uit de sovjettijd. Op televisie zag je dan interviews met Russische baboesjka’s en djedoesjka’s die zeiden: “Wij hebben Estland opgebouwd, en nu halen ze ons erfgoed weg. Ze begrijpen niet waarom wij als Esten dat niet waarderen”.’
Toekomst
Toch is Juko-Mart Kõlar voorzichtig hoopvol over de toekomst van Narva: ‘De tijd zal het probleem oplossen, want de meest terughoudende en sceptische mensen zijn de ouderen. Over tien jaar zal de helft van hen er niet meer zijn’. Het jongere deel van de Russische inwoners van Narva ziet ondanks een sterk gevoel van verbondenheid met Rusland de Europese en Estse koers als onvermijdelijk. Hoewel hun ouders zelf geen Ests spreken, zien zij in dat Russisch niet voldoende is en vinden het voor hun kinderen logisch om Ests te leren om een carrière op te kunnen bouwen. ‘Zij zijn vooral pragmatisch’, stelt Kõlar. Juist in deze groep zit voor de school een belangrijke uitdaging, niet alleen op het gebied van taal. Kõlar: ‘Deze school is waarschijnlijk de enige plek waar ze überhaupt iets over Estse en Europese waarden horen.’
Naast de taal zijn die waarden een belangrijk onderdeel van het integratieproces. Kõlar: ‘In Estland is dat heel lang vooral een proces van woorden geweest, maar in de praktijk gebeurde er nauwelijks iets. Nu lijkt het erop dat de regering een langetermijnaanpak heeft gekozen. Langzaam, maar gestaag en duurzaam’. Zo bouwen de Estse regering en de Europese Unie in Narva letterlijk en figuurlijk aan onderwijs in de richting van een Estse en Europese toekomst. ‘Ze bouwen fantastische voorzieningen, kleuterscholen en zelfs een universiteitscampus. Je kunt letterlijk zien hoe de Estse en Europese aanpak zich manifesteert. Het is welvarender, mooier en beter onderhouden. Het is als een oase in het midden van Narva, die steeds groter wordt’, aldus de Estse maatschappijleerdocent.
Dit artikel verscheen eerder in Maatschappij & Politiek: vakblad voor maatschappijleer.