Joegoslavië: Van droom naar fantoom

De redacteuren en medewerkers van Donau moeten kiezen: Wat nemen ze mee uit 2025? Gerda Mulder koos Joegoslavië: Kroniek van zes of zeven landen.

Gerda Mulder studeerde sociologie in Utrecht en werkte als leidinggevende bij ROCs, toetsinstituut CITO in Arnhem en het Nederlands Fotomuseum in Rotterdam. Ze bezocht tot 1990 het zeer geïsoleerde Albanië als reisleidster en schreef de eerste Nederlandse reisgids: Albanië, een reisgids (1984). Na het einde van het communisme publiceerde ze met de Canadese Albanoloog Robert Elsie en de Nederlandse fotograaf Herman Zonderland fotoboeken: over oude kleurenfoto’s uit Albanië en Kosovo (2008) en het bergdorpje Theth in Noord-Albanië (2012, ook vertaald in het Engels en Albanees). Ze schreef reisgidsen: Tirana en omgeving (2017, 2023), Kosovo (2019) en Noord-Albanië (2019) en is fotoredacteur van een serie geschiedenisboeken over de eerste Nederlandse vredesmissie in Albanië in 1913/1914. In 2022 verscheen Albanie in geuren en kleuren, met verhalen over en foto’s van de locaties in Albanië waar de opnamen plaatsvonden voor het populaire TV-programma Wie is de Mol? (2022). Gerda Mulder blogt verder maandelijks over Albanese cultuur (film, musea, fotografie en architectuur) voor website travellingalbania.com.

Ik reisde ooit door Joegoslavië, met rugzak en tent. Bezocht eerst alle locaties waar de Balkanromans van schrijver A. Den Doolaard zich afspeelden, later bezocht ik het hele land. Joegoslavië was tot 1991 een populair vakantieland; veel Nederlanders bezochten de kustplaatsen. Ik vond de geschiedenis boeiend en begon aan romans van Joegoslavische schrijvers.

De Joegoslavische droom eindigde begin jaren negentig. Het land viel uiteen, de gruwelijke gevechten waren dagelijks op TV te zien. Ontzet keek ik toe hoe mijn geliefde steden kapotgeschoten werden en hun bewoners afgeslacht.

In 2000, na het einde van de Kosovo oorlog, ging ik terug en maakte kennis met zeven nieuwe kleine landen met zeven nieuwe grenzen. Joegoslavië bestond niet meer. Het toerisme kwam heel aarzelend weer op gang. Dubrovnik was al herbouwd, de Turkse brug van Mostar net hersteld, maar de honderden uitgebrande huizen in Kroatië, Bosnië en Kosovo maakten diepe indruk.

Mijn uitgebreide Joegoslavië bibliotheek werd vanaf 2020 uitgebreid met reisverslagen van schrijvers en fotografen die net zo geïntrigeerd waren als ik door de zeven nieuwe landen. Ze keerden regelmatig terug en documenteerden hun ervaringen. Zoals Irene van der Linden en Nicole Segers in het prachtige tekst-en-fotoboek Bloed en honing. Zij maakten vier lange reizen in het voetspoor van de Britse schrijfster en journaliste Rebecca West (Black Lamb and Grey Falcon, a Journey through Yugoslavia uit 1938).

Afgelopen herfst kocht ik Joegoslavië, 672 pagina’s dik, van de Vlaamse schrijver en slavist Johan de Boose. Een combinatie van geschiedenis en travelogue. Tot mijn verrassing schreef Johan in zijn voorwoord dat hij geïnspireerd was door de vergeten schrijver A. den Doolaard! Ik las het afgelopen weken en was zwaar onder de indruk.

Daarom ging ik in december 2025 naar Antwerpen waar Johan de Boose een uur lang boeiend en openhartig vertelde over zijn “Joegoslavië” project. De prikkelende ondertitel Kroniek van zes of zeven landen zorgde meteen voor discussie: is Kosovo dan geen land? Die ondertitel bleek bedacht te zijn door uitgever Bezige Bij. Hijzelf had als ondertitel Van droom tot fantoom voorgesteld. Mijns inziens een betere titel.

Hij had er vijf jaar aan gewerkt, had enorm veel research gedaan en was per auto het hele land doorgereisd. De Boose sprak honderden mensen op locaties waar ik ook ben geweest. Zowel in het “oude Joegoslavië” als in de zeven nieuwe landen.

De Boose koos ervoor veel tegengestelde meningen weer te geven en diverse kanten van de huidige conflicten te belichten. Dat kon omdat hij Servisch en Kroatisch spreekt en overal binnen komt. Dat werkte goed, zoals bij zijn bezoeken aan beladen locaties waar gemarteld en verkracht is, zoals de kelder van Grand Hotel Prishtina in Kosovo en kuurhotel Hotel Vilna Vlas in Visegrad in Bosnië/Republika Srpska.

Hij vertelde in Antwerpen dat het luisteren naar al die tegengestelde opvattingen ook zwaar kon zijn. Zo hoorde hij in Belgrado de Nederlandse antropoloog Rene Gremaux aan, die urenlang zijn opvattingen over Srebrenica ventileerde. De pro-Servische Gremaux bereidde destijds vanuit Instituut Clingendael de Dutchbat soldaten voor, ontkende de genocide van juli 1995 en was van mening dat de 8.000 vermoorde moslims gewoon soldaten waren. En in oorlogen sneuvelen soldaten. Die opvatting staat nu in het boek. In 2025, dertig jaar na de herdenking van de genocide in Srebrenica in 1995, best heftig.

Ik heb genoten van Joegoslavië, een prachtige kroniek van een uiteengevallen land en van belang voor iedereen die geïnteresseerd is in de huidige situatie op de Balkan.