De redacteuren en medewerkers van Donau moeten kiezen: Wat nemen ze mee uit 2025? Tiewen Visser koos de de vrouwen in Polen die politieke veranderingen voorstaan.
Dit jaar vier ik voor de tiende keer kerst in Polen. Met en buik vol pierogi, haring en maanzaadcake, kijk ik zoals altijd naar typische Poolse kerstliedjes op televisie of eet ik wat over is van kerstavond. Tussen die tien kerstfeesten in dit land, heb ik ook veel politieke veranderingen meegemaakt. Veranderingen die sommige West-Europeanen lang exclusief toeschreven aan de Visegrad-regio, maar inmiddels overal gemeengoed zijn geworden in Europa. Rechten van minderheden, maar ook die van vrouwen, staan in die politieke veranderingen vaak onder druk.
Vrouwen in het parlement
Vrouwenrechten, en dan vooral abortus, hebben de laatste jaren een enorm stempel gedrukt op de Poolse politiek en samenleving. Uit verschillende onderzoeken blijkt bovendien dat er een aardige kloof bestaat tussen wat Poolse vrouwen stemmen en de stemvoorkeur van Poolse mannen. Bij de jongste leeftijdsgroepen wordt die kloof alleen maar groter.
Dat Nawrocki afgelopen zomer, toch wel enigszins verrassend, president van Polen werd, was vooral ‘dankzij’ de stemmen die hij kreeg van mannen. Bij vrouwen stemde namelijk ‘maar’ 45% op Nawrocki. In de nek-aan-nekrace met Rafał Trzaskowski, waren de stemmen die hij kreeg van mannen dus doorslaggevend.
Naast een kloof tussen stemvoorkeur is er ook een kloof in politieke vertegenwoordiging. Poolse vrouwen mogen dan vaker topposities hebben, vaker fulltime werken en langer zwangerschapsverlof hebben dan Nederlandse vrouwen; ze blijven ook in dit Centraal-Europese land ondervertegenwoordigd in de politiek. Tijdens de afgelopen presidentsverkiezingen deden maar twee vrouwen een gooi naar het presidentschap. Ze maakten beiden echter geen schijn van kans tussen al die mannen.
En hoewel er in 2023 een recordaantal vrouwen het Poolse parlement, de Sejm, in werd gestemd is nog altijd slechts 29.6% van de 460 leden in de Sejm vrouw. Dat is iets lager dan het gemiddelde van 32.7% in de EU.
Geen fijn politiek klimaat
Begin vorige eeuw leek de opkomst van de politiek actieve vrouw niet te stuiten, van de suffragettes naar stemrecht en vrouwenrechten die eindelijk gelijkheid in de samenleving zouden gaan vertegenwoordigen. Een eeuw later is er veel bereikt, maar lijkt het soms wel of we achteruitgaan in de tijd. “We are not going back”, was niet voor niets de slogan in de presidentiële race van Kamala Harris afgelopen jaar. In diezelfde Verenigde Staten zijn er nu nota bene politieke denkers die vrouwenkiesrecht af willen schaffen.
Intussen hebben in landen waar dit geen thema is, veel succesvolle vrouwelijke politici hun ambities snel vaarwelgezegd omdat de druk op hen, en soms hun kinderen enorm is. Ik moet daarbij vaak denken aan Zuzana Čaputová, een van de beste presidenten die Europa heeft gekend in de afgelopen jaren.
Čaputová was president in ons buurland Slowakije tussen 2019 en 2024. Ze wilde zich niet weer verkiesbaar stellen in 2024 vanwege persoonlijke redenen. Volgens The Guardian zouden bedreigingen aan haar adres, en dat van haar kinderen, de achterliggende reden hiervoor zijn geweest. Het lijkt veel op de situatie waar Sigrid Kaag in Nederland mee te maken had.
Čaputová’s of Kaags beweegredenen waren niet zelfzuchtig of egoïstisch, maar een logisch gevolg van waar veel andere vrouwen in Europa mee te maken hebben. Vrouwen schermen bijvoorbeeld vaker hun sociale media af omdat ze meer last hebben van ongewenste seksuele opmerkingen, stalking of bedreiging. Veel vrouwen zien een politieke carrière daardoor niet zitten.
Steun vrouwen die wél de politiek in gaan
Afgelopen september was ik in het mooie Bory Tucholskie, een van de nationale natuurparken in Polen. ’s Avonds in het hotel-restaurant ontstond een verhitte discussie aan een tafel achter ons. Een man van middelbare leeftijd was brutaal op een vrouw afgestapt om haar toch maar eens fijn zijn politieke mening op te dringen.
De vrouw bleek Aleksandra Gajewska, vice-minister van Familie, Werk en Sociaal Beleid. Gajewska is, net als ik, geboren in 1989, en daarmee onderdeel van een nieuwe, jongere generatie politici in Polen. De man die haar aansprak in het hotel steunde haar partij overigens wel, maar vond dat Koalicja Obywatelska, die nu de grootste partij in de regering vormt, niet goed verwoordt dat alles zo geweldig gaat in Polen.
Toch voelde het gesprek ongemakkelijk. Zou deze man ook zo stoer zijn geweest om premier Donald Tusk zelf aan te spreken? En als iemand die de partij steunt al zo brutaal moet zijn om iemands avond in een restaurant te verstoren, hoe erg moet het dan niet gesteld zijn met tegenstanders van de regering?
Toen Donau mij vroeg wie indruk op me maakte, en wat ik mee wilde nemen naar 2026, moest ik al snel denken aan Gajewska, maar ook aan al die andere, met name jongere vrouwen, die zich inzetten voor de politiek, van Katarzyna Kotula, Magdalena Biejat tot Aleksandra Uznańska-Wiśniewska.
Ik denk dat we daarbij zelfs een compliment mogen geven aan Marta Nawrocka, de vrouw van president Karol Nawrocki. In tegenstelling tot haar voorgangster, Agata Kornhauser-Duda, heeft zij in een paar maanden al wél een aantal projecten opgestart en spreekt ze zich duidelijk uit. Dat is, zelfs voor liberale Polen, ergens een verademing, wat Andrzej Duda’s (de voormalige president) vrouw verscheen vrijwel nooit in het openbaar.
Politiek voor iedereen
Natuurlijk, we hadden met de eerste vrouwelijke president van de Verenigde Staten 2025 anders afgesloten, juist ook hier in Polen. 2025 was absoluut geen goed jaar voor progressieve politiek of vrouwen in de politiek. En juist daarom is het goed als we stilstaan bij al die vrouwen die dag in dag uit voor ons in de politieke arena naar voren stappen.
Politiek is er voor iedereen, daarom is ‘stem op een vrouw’ geen loze oproep. Ik hoop dan ook dat we in 2026 achter de vrouwen blijven staan die de stoute schoenen aantrekken in de politieke arena. Ze verdienen onze steun en onze bewondering.
