Wanneer je mensen op straat vraagt waar ze aan denken bij het woord Transsylvanië durf ik te wedden dat de meeste mensen als antwoord de vampier Dracula geven. De regio in Roemenië is onlosmakelijk verbonden met het personage van Bram Stoker. Niet alleen door het boek, maar ook door de vele verfilmingen en andere bewerkingen. Dracula is in 2015 zelfs uitgeroepen tot het meest verfilmde literaire personage, met in totaal 538 films.1 Dracula, en daarmee verbonden Transsylvanië, zit hiermee in het collectieve geheugen. Transsylvanië is zo niet alleen een regio, maar ook een mythische plek geworden. De regio Transsylvanië speelt namelijk een essentiële rol in de roman Dracula.
De Ierse schrijver Bram Stoker schreef de briefroman Dracula in 1897. Het verhaal begint met de jonge advocaat Jonathan Harker die naar Transsylvanië reist om zaken te doen met de mysterieuze graaf Dracula. Daar ontdekt hij dat Dracula een vampier is die naar Engeland wil verhuizen om nieuwe slachtoffers te vinden. Dit is het begin van een strijd om de kwaadaardige macht van Dracula te stoppen.
Transsylvanië is pas sinds de 20ste eeuw onderdeel van Roemenië, en is daarmee een opvallende regio met een rijke geschiedenis. Transsylvanië, wat het land aan de andere kant van het woud betekent, was eeuwenlang een grensgebied. In de eerste helft van de 10e eeuw trokken Hongaren naar Transsylvanië. Deze Hongaren stichtten uiteindelijk een eigen vorstendom. Dit vorstendom bleef tot de 11e eeuw onafhankelijk van Hongarije. Ook na de inname door Hongarije behield het een groot deel van zijn autonomie. In de eeuwen daarna stond Transsylvanië afwisselend onder invloed van het Ottomaanse rijk of het Habsburgse rijk, het latere Oostenrijk-Hongarije. Na de Eerste Wereldoorlog werd Transsylvanië tenslotte als gevolg van het Verdrag van Trianon onderdeel van Roemenië.2
Een realistische maar denkbeeldige wereld
Bram Stoker is zelf nooit in Transsylvanië geweest, maar de locaties in Transsylvanië die Stoker noemt zijn over het algemeen wel bestaande plekken. Om een goede setting voor Dracula te creëren, heeft Stoker duidelijk onderzoek gedaan naar het gebied. Het beeld van Transsylvanië is namelijk globaal gezien realistisch. De plaatsen waarnaar hij verwijst, bevinden zich meestal ongeveer op de plek waar hij schrijft dat ze zijn. Dit realistische landschap wordt echter zo beschreven dat het een mythische status krijgt.3
Opvallend hierbij is het gebrek aan belang dat Stoker hecht aan politieke verdeeldheid in zijn weergave van Transsylvanië. Er wordt bijvoorbeeld geen aandacht besteed aan het feit dat personages zich, ondanks eeuwen aan grensconflicten, verplaatsen van Roemeense naar Habsburgse gebieden. De Roemenen in Transsylvanië worden bovendien, net als het land zelf, niet genoemd in het boek. Stoker volgde in zijn beschrijving van Transsylvanië dus een realistische stijl, maar transformeerde het landschap dat hij tijdens zijn onderzoek aantrof tot iets mythisch. Hij creëert hiermee een denkbeeldige wereld, die realistisch aanvoelt.4
Een andere analyse is dat Stoker het Roemeense landschap gebruikte om angst te creëren en een gevoel van anders-zijn over te brengen in een gebied vol wildernis en bijgeloof. Transsylvanië behoort zo niet langer tot een echte, maar tot een “imaginaire geografie”, die staat voor dreiging en bovennatuurlijkheid. Stoker gebruikte hiervoor typische gothic kenmerken zoals een mysterieus kasteel en een wild en bergachtig gebied. In de 18e en 19e eeuw heerste het idee dat ruige berglandschappen krachtige emoties van angst en verwondering bij de toeschouwer konden oproepen. Het overweldigende landschap van Transsylvanië met de donkere bossen en imposante bergen werd dus door Stoker als ‘trucje’ toegepast om emotie bij de lezer op te roepen. De beschrijving van het landschap droeg zo bij aan het gevoel van ongemak en spanning.5
Een westers construct
Om het belang van Transsylvanië in Dracula te begrijpen is de houding van West-Europa ten opzichte van Transsylvanië in de tijd dat Stoker zijn roman schreef essentieel. Geheel Oost-Europa werd in die tijd gezien als een achterlopend en barbaars gebied zonder beschaving. De wortels van dit beeld liggen in de achttiende eeuw. In deze eeuw van verlichting gingen West-Europeanen zichzelf zien als “beschaafd.” Een beschaving moet zich afzetten tegen barbaarse landen. Europeanen projecteerden deze achterlijkheid en barbarij op de landen ten oosten van hen, waardoor een scherpe imaginaire scheiding tussen Oost en West Europa ontstond. De historicus Larry Wolff noemt dit de “uitvinding van Oost-Europa.”6
Reisdagboeken over Oost-Europa, zowel die van echte reizen als denkbeeldige reizen, versterkten dit beeld van vreemde en exotische landen en brachten dit beeld naar een groot publiek. De schrijvers van deze reisverslagen voegden vaak fantasierijke elementen en literaire stijlmiddelen toe, waardoor de grens tussen fantasie en werkelijkheid verdween. Ook Transsylvanië wordt in deze reisverslagen beschreven. Transsylvanië wordt nog als redelijk beschaafd gezien, omdat het onderdeel is van het Habsburgse rijk. Desondanks worden de Hongaren gezien als “afstammend van barbaren” en is Transsylvanië duidelijk onderdeel van Oost-Europa als een exotische, andere wereld. Al sinds de achttiende eeuw is dus een fantasierijk beeld gecreëerd van Transsylvanië.7
Binnen dit geconstrueerde beeld van Europa situeert Stoker zijn Dracula in Transsylvanië. Wanneer Jonathan Harker met de trein in Boedapest aankomt, schrijft hij: “The impression I had was that we were leaving the West and entering the East.”8Al in de eerste alinea van het boek trekt Stoker hier een lijn tussen het Westen en het Oosten. Even verderop maakt Dracula zelf duidelijk dat Harker, en de lezer, in een andere wereld terecht zijn gekomen: “We are in Transylvania; and Transylvania is not England. Our ways are not your ways, and there shall be to you many strange things.”9
Het beeld van Transsylvanië als het land van monsterlijke vampieren is daarmee geen onderdeel van de collectieve Roemeense herinnering, maar een westers construct. In Engelse literatuur is Transsylvanië een rijk van horror, geteisterd door de geesten van het verleden, het land voorbij de beschaafde wereld waar bijgeloof heerst. Harker benoemt in zijn aantekeningen dat de lokale bevolking de hele tijd bezweringen maakt tegen het boze oog of een kruis slaan, wat een beeld schetst van een bijgelovig volk.10 De Slowaken, een etnische minderheid in het westen van Roemenië, noemt Harker bovendien “more barbarian than the rest”11, een voorbeeld van een racistische indeling van volken op een schaal van beschaving. Volkeren uit Oost-Europa waren, in verschillende mate, minder beschaafd dan West-Europeanen, volgens de westerse ideologie uit die tijd.
Transsylvanië wordt door Harker “one of the wildest and least known portions of Europe” genoemd.12 Tot het einde van de negentiende eeuw was Transsylvanië dan ook vrijwel onbekend in het westen. Dit veranderde eind negentiende-eeuw, toen de regio geassocieerd begon te worden met het bovennatuurlijke en met overtuigingen en gebruiken die vrijwel verdwenen waren uit West-Europa. De eerste die op deze manier over Transsylvanië schreef was de Schotse schrijfster Emily Gerard. Zij verbond Transsylvanië ook voor het eerst aan vampieren. Een paar jaar later portretteert Jules Verne Transsylvanië op eenzelfde manier voor het Franse publiek. De belangrijkste bijdrage aan het westerse beeld van Transsylvanië als traditioneel en bovennatuurlijk gebied is echter Dracula. Zijn verslag van Transsylvanië was meer gebaseerd op zijn verbeelding dan op enige persoonlijke ervaring met de regio. Stoker had een geloofwaardig thuis nodig voor zijn vampier. Daarom moest het een sinistere, angstaanjagende plek zijn waar het bovennatuurlijke heerst. Dit kan Stoker makkelijk doen, aangezien bijna niemand in Victoriaans Engeland wist wat of waar Transsylvanië was.13
Dracula’s rol in de geopolitiek
Dat Dracula in Transsylvanië woont, kan ook vanuit een geopolitiek perspectief gelezen worden. In de periode dat Stoker Dracula schreef raakte het Ottomaanse rijk meer en meer verzwakt en daardoor probeerden steeds meer landen in Zuidoost-Europa zich onafhankelijk te maken van de Ottomanen. De Britten waren bang dat ze door deze nieuwe ontwikkelingen hun invloed in deze regio zouden verliezen. Dit probleem werd vanaf de jaren 1870 hevig bediscussieerd in Groot-Brittannië en riep de vraag op wat de Britse identiteit was in een nieuw Europa. Dracula symboliseert de Ottomaanse invloed en de angst van de Britten om hier de controle over te verliezen. Door Dracula in Transsylvanië te plaatsen en hem ook naar Engeland te laten komen, werd het gevoel van dreiging vanuit de geopolitieke situatie versterkt.14
Dit kan ook breder getrokken worden, waarbij Dracula niet alleen de Ottomaanse invloed representeert, maar geheel Oost-Europa. De roman Dracula is onderdeel van het politiek-geografische project waarbij Oost-Europa werd geconstrueerd als iets totaal anders dan het Westen, een magische, tijdloze plek. Dracula was zeker niet de enige literatuur waarin deze politiek-geografische constructie werd uitgewerkt, maar is hierin wel heel belangrijk geweest, vanwege zijn lange literaire levensduur en zijn rol in een compleet genre van boeken en films.15
Dat dit beeld van een inferieur, wild, onbeschaafd en bijgelovig land vandaag de dag nog zo sterk aanwezig is bij Transsylvanië, komt volgens Andrei Calinoaia vooral door Stoker die de aandacht op dit gebied vestigde. Calinoaia stelt zelfs dat: “Romania, as a geocultural entity on the map of the imaginary, owes its international fame to this book.”16 Het beeld van Transsylvanië dat in de roman wordt geschetst, is een manifestatie van een veel oudere en complexere imagologische projectie, maar Stoker heeft dit zo sterk weten uit te beelden dat het bepalend is geworden voor het beeld van Roemenië als land. De roman heeft in grote mate bijgedragen aan de vervaardiging van een nieuwe denkbeeldige representatie van Roemenië en specifiek van Transsylvanië.17
Calinoaia, zelf Roemeens, benadrukt echter dat dit Westerse beeld van Roemenië niet strookt met het zelfbeeld van Roemenië als een moderne, ontwikkelde Europese staat. Hoewel in de roman Transsylvanië voornamelijk afgebeeld wordt als een mysterieus, bijgelovig en mythisch land en Roemenië eigenlijk vrij neutraal besproken wordt, versmelten Roemenië en Transsylvanië na verloop van tijd in elkaar waarbij het mythische beeld van Transsylvanië aan heel Roemenië wordt toegeschreven.18
Dat dit mythische beeld van Transsylvanië niet strookt met de historische werkelijkheid, waarin Roemenië zich juist in toenemende mate richtte op het Westen, is niet van belang. Roemenië blijft voor buitenlanders een vreemd en onverklaarbaar gebied. Dit beeld past perfect bij de mythe van Dracula. Roemeens historicus Lucian Boia stelt: “Dracula’s home could not have been placed in the Alps (too close to the heart of Europe), or in Tibet (too far away). The Carpathians offered just the right setting: on the edge of Europe, where Western civilization opens on an already different world. We Romanians represent the first circle of otherness, sufficiently close for our curious configurations and disturbing forms of behavior to be highlighted all the more strongly by contrast.”19
Nog steeds een onweerstaanbare aantrekkingskracht
Wat blijkt is dat Dracula niet zonder reden uit Transsylvanië komt. De regio waar Dracula vandaan komt is cruciaal voor het verhaal, omdat het aansluit bij een ouder heersend perspectief over Oost-Europa, en specifiek Transsylvanië, als een gebied op de grens tussen het beschaafde westen en het barbaarse Oosten. Een gebied vol dreiging en bovennatuurlijke zaken. Dit beeld was zeker bekend bij Victoriaanse lezers, en dat gaf dit boek een extra laag van spanning en dreiging. Doordat Dracula zo’n succes werd, is dit beeld nooit meer uit het collectieve geheugen verdwenen.
Dit beeld van Transsylvanië trekt vandaag de dag veel toeristen aan. Dracula-toerisme is na de val van het communistische regime sterk in opkomst gekomen in Roemenië. Aangetrokken tot de plek van de literaire of filmische oorsprong van Dracula, het bovennatuurlijke, of op zoek naar een ongewone ervaring, bezoeken toeristen plekken die (zogenaamd) met Dracula te maken hebben, zoals het kasteel van Dracula. Hun bezoek aan Transsylvanië wordt bepaald door de voorkennis en verwachtingen die ze meebrengen. Deze voorkennis wordt in Transsylvanië, door bijvoorbeeld naar het kasteel van Dracula te gaan, alleen maar bevestigd. De toeristen die de regio bezoeken zijn hiermee een onderdeel van de voortdurende verbeeldingsvolle toe-eigening van Transsylvanië binnen de westerse populaire cultuur.20 Na 128 jaar houdt Dracula Transsylvanië nog steeds in zijn greep.
Literatuurlijst
Andras, Carmen Maria. “The Image of Transylvania in English Literature.” Journal of Dracula Studies vol. 1 no. 1, artikel 7 (1999).
Boia, Lucian. History and Myth in Romanian Consciousness. Amsterdam University Press, 2001.
Calinoaia, Andrei. “Civilization Confronted with the Wilderness of Europe: Dracula and the Balkans.” East-West Cultural Passage 1-2 (2018): 113-132.
Coundouriotis, Eleni. “Dracula and the Idea of Europe.” Connotations vol. 9 no.2 (1999): 143-159.
Dittmar, Jason. “Dracula and the Cultural Construction of Europe.” Connotations vol. 12 no. 2 (2002): 233-248.
Emandi, Elena Maria. “The ominous Romanian landscape – a source of terror and distress in Bram Stoker’s Dracula.” Georeview vol. 30 no. 1 (2020): 10-19.
Guinness World Records. “Most portrayed literary character in film.” Geraadpleegd 5 mei 2025:https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/97587-most-portrayed-literary-character-in-film.
Hitchins, Keith. A Concise History of Romania. Cambridge University Press, 2014.
Light, Duncan. “Imaginative Geographies, Dracula and the Transylvania ‘Place Myth.’” Human Geographies 2, no. 2 (2008): 6–17.
Light, Duncan. “Performing Transylvania: Tourism, fantasy and play in a liminal place.” Tourist Studies vol. 9 no.3 (2009): 240-258.
Stoker, Bram. Dracula. Wordsworth Classics, 2000.
Todorova, Maria. Imagining the Balkans. Oxford University Press, 2009.
Walker, Gerald en Wright, Lorraine. “Locating Dracula: Contextualising the Geography of Transylvania.” In Bram Stoker’s Dracula: Sucking through the Century, 1897-1997, ed. Carol Margaret Davison. Dundurn Press, 1997.
Wolff, Larry. Inventing Eastern Europe: The Map of Civilization on the Mind of the Enlightenment. Stanford University Press, 1994.
Noten
- “Most portrayed literary character in film,” Guinness World Records, geraadpleegd 5 mei 2025: https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/97587-most-portrayed-literary-character-in-film. ↩︎
- Keith Hitchins, A Concise History of Romania (Cambridge University Press, 2014) 17-19, 57-61, 158. ↩︎
- Gerarld Walker en Lorraine Wright, “Locating Dracula: Contextualising the Geography of Transylvania” in Bram Stoker’s Dracula: Sucking through the Century, 1897-1997, ed. Carol Margaret Davison (Dundurn Press, 1997) 69-70. ↩︎
- Gerarld Walker en Lorraine Wright, “Locating Dracula”, 70-72. ↩︎
- Elena-Maria Emandi, “The ominous Romanian landscape – a source of terror and distress in Bram Stoker’s Dracula,” Georeview vol. 30 no. 1 (2020): 10-19. ↩︎
- Larry Wolff, Inventing Eastern Europe: The Map of Civilization on the Mind of the Enlightenment (Stanford University Press, 1994). ↩︎
- Larry Wolff,Inventing Eastern Europe. ↩︎
- Stoker, Dracula, 3. ↩︎
- Stoker, Dracula, 19. ↩︎
- Stoker, Dracula, 4. ↩︎
- Stoker, Dracula, 4. ↩︎
- Stoker, Dracula, 3. ↩︎
- Duncan Light, “Imaginative Geographies, Dracula and the Transylvania ‘Place Myth,’” Human Geographies 2, no. 2 (2008): 6–17. ↩︎
- Eleni Coundouriotis, “Dracula and the Idea of Europe,” Connotations vol. 9 no.2 (1999): 143-159. ↩︎
- Jason Dittmar, “Dracula and the Cultural Construction of Europe,” Connotations vol. 12 no. 2 (2002): 233-248. ↩︎
- Andrei Calinoaia, “Civilization Confronted with the Wilderness of Europe: Dracula and the Balkans.” East-West Cultural Passage, 1-2 (2018): 113-132, 114. ↩︎
- Calinoaia, “Civilization Confronted with the Wilderness of Europe,” 114-116. ↩︎
- Calinoaia, “Civilization Confronted with the Wilderness of Europe,” 128-129. ↩︎
- Boia, History and Myth, 185-186. ↩︎
- Duncan Light, “Performing Transylvania: Tourism, fantasy and play in a liminal place,” Tourist Studies vol. 9 no.3 (2009): 240-258, 254-255. ↩︎