‘Jelena Kleut! Jelena Kleut!’, van alle verdiepingen in de imposante brutalistische filosofie faculteit in Novi Sad scanderen studenten haar naam. De geliefde docent en onderzoeker stond op het punt om te promoveren tot professor, tot er plotseling een klacht tegen haar werd ingediend en ze haar baan verloor. Volgens Kleut en haar studenten is het een politieke afrekening, vanwege haar betrokkenheid bij de studentenprotesten in Servië.
‘Vandaag is mijn eerste werkloze dag’, vertelt Kleut in een café in het centrum van Novi Sad, ze drinkt een zwarte koffie en rookt onophoudelijk. ‘Het ergste mis ik mijn studenten, het lesgeven gaf mij zo veel energie. Onderzoek kun je overal wel doen, maar het klaslokaal mis ik nu al.’
Het verhaal van Jelena Kleut lijkt een ongeschreven regel in Servië te bevestigen. Spreek je je uit tegen regeringspartij SNS? Dat kom je in de problemen. Bijna twintig jaar werkte ze aan de universiteit van Novi Sad, eerst als onderwijsassistent en daarna klom ze als promovendus en onderzoeker op tot universitair docent. Er stond enkel nog wat papierwerk in de weg tot ze zou worden benoemd tot professor, een titel die je in Servië veel meer bescherming geeft tegen politiek inmenging. Maar zo ver mocht het niet komen. ‘Plots kreeg ik te horen dat er een klacht tegen me was ingediend, ik wist meteen: dit is foute boel.’
Studentenprotesten
Al meer dan een jaar gaan Servische studenten onophoudelijk de straat op, uit protest tegen corruptie binnen de Servische overheid onder leiding van president Aleksandar Vučić. De protesten begonnen in november 2024, toen het dak van een pas gerenoveerd treinstation in Novi Sad naar beneden stortte en zestien mensen om het leven kwamen. Het ongeluk werd hét symbool van verregaande vriendjespolitiek in het land. Volgens de studenten was er namelijk sprake van corruptie bij de bouw en veiligheidsinspecties van het station. In Novi Sad werden de universiteiten maandenlang bezet door studenten, en vooral op de filosofie faculteit was het protest groot. Jelena Kleut was daar nauw bij betrokken, ze hielp de studenten bij hun blokkades, bleef nachtenlang op en verdedigde haar studenten fel.
Als Kleut in april 2025 haar boek presenteert, als onderdeel van haar promotie tot professor, komt er ná de officiële beoordelingsdeadline opeens nog een brief binnen. Enkele studenten en twee collega’s vroegen zich af of haar boek wel de juiste “verificatie” had ontvangen van het ministerie van Onderwijs. Het kwam als een verrassing. ‘Geen van mijn collega’s heeft ooit zo’n verificatie gehad, dat is helemaal niet iets dat nodig was’, vertelt Kleut. Tot nu, want nu was die mysterieuze verificatie opeens van levensbelang. Ondanks een unanieme positieve beoordeling van het boek wordt haar promotie tot professor door een raad van universiteitsbestuurders geblokkeerd. Vervolgens kreeg Jelena Kleut geen nieuw contract van de decaan van haar faculteit en verloor ze haar werk.
Geen ‘verificatie’
‘Een groot deel van die bestuurders die mochten stemmen hebben nauwe banden met regeringspartij SNS’, vertelt Jelena Kleut. ‘Die durven niet voor mij te stemmen, omdat ze bang zijn dat ze zelf in de problemen komen.’ En een van de collega’s die Kleut’s gebrek aan “verificatie” aan het licht bracht, kreeg kort daarna plots een nieuwe baan. Hij werd door president Vučić hoogstpersoonlijk aangesteld aan het Servische constitutionele hof.
‘Deze protesten hebben het ware gezicht van mijn collega’s laten zien. Sommige bleken ongelooflijk dapper en liefdevol, maar bij anderen kwam het slechtste naar boven. De decaan van deze faculteit bleek werkelijk een verschrikkelijk persoon. Hij heeft het allemaal laten gebeuren, maar durfde mij nooit zelf te woord te staan. Tot mijn allerlaatste werkdag, maar toen hoefde ik hem al niet meer te zien.’
Samen demonstreren
Het verhaal van Jelena Kleut ging als een lopend vuurtje door de universiteit, en leidde tot enorme verontwaardiging onder haar studenten. Toen de universiteit vorig jaar maandenlang werd bezet, raakte Kleut zeer hecht met haar studenten. ‘We bouwden een band op’, vertelt ze. ‘Ik ontmoette hun ouders terwijl we samen de ingang blokkeerden voor politieagenten, en ik hield samen met studenten de wacht in de bezette faculteit. We kookten samen en maakten samen schoon, we waren echt een soort micro-samenleving geworden.’
Meer dan duizend collega’s en studenten ondertekenden een steunverklaring aan Kleut. Uit protest tegen het ontslag van hun docent besloten de studenten de universiteit zelfs opnieuw te bezetten, op de laatste werkdag van Kleut. Maar nog dezelfde dag verscheen de politie met meer dan tweehonderd agenten en ontruimde de faculteit met harde hand. Wat bleek? De decaan van de filosofie faculteit had zelf de politie gebeld.
Jelena Kleut is meerdere rechtszaken gestart tegen de faculteit en hoopt alsnog aan het werk te kunnen. De eerste is onlangs door een rechtbank al afgewezen, de andere twee lopen nog. ‘Ik durf er nog niets van te zeggen, de rechtbank in Servië… Het is als een loterij. Soms heb je geluk, soms heb je pech.’ Ook nu ze niet meer op de universiteit werkt, blijft Kleut betrokken bij de studenten protesten, die zestien maanden na het ongeluk in Novi Sad nog steeds doorgaan. ‘Ik heb nu eindelijk alle tijd om te demonstreren!’