Aleksandar Vučić staat op een groot podium voor de deur van het Servische parlement als het hoge woord eruit komt: ‘In een paar weken zal ik aftreden’, schalt door de luidsprekers. De menigte reageert koeltjes en maakt weinig geluid. Het zijn allemaal aanhangers van de Servische Progressieve Partij, Srpska napredna stranka (SNS), de partij van president Vučić. Maar veel lijken ze niet te geven om het aftreden van hun grote leider.
Het is een gek en eenzaam tafereel. Naast Vučić staat er niemand op het podium, afgezien van een paar humanoid robots, waarschijnlijk om te benadrukken dat hij met zijn tijd meegaat. Na maanden van keiharde demonstraties en twaalf jaar Vučić is het nogal een anticlimax. 26 jaar geleden ging het er op precies dezelfde plek heel anders aan toe, toen toenmalig president Milošević werd afgezet. Demonstranten braken, met behulp van een bulldozer, het parlement binnen en staken het gebouw in de fik. Misschien is het de brandende zon, maar nu heerst er vooral kalmte.
Al sinds november 2024 heeft Servië te maken met grote anti-corruptieprotesten, die vooral gericht zijn tegen president Vučić en zijn SNS-partij. Onder leiding van studenten gaan al anderhalf jaar honderdduizenden Serviërs de straat op. In de afgelopen weken laaide het protest opnieuw sterk op, onder de nieuwe slogan studenti pobeđuju!, of te wel: de studenten winnen! Te midden van die heropleving van het protest kondigde Aleksandar Vučić op 27 juni zijn aftreden aan. Officieel loopt zijn tweede en laatste presidentiële termijn pas volgend jaar af. Is hiermee het tijdperk Vučić dan ineens stilletjes ten einde gekomen?
Niet met pensioen
Daar lijkt het niet op, als Vučić verder gaat met zijn speech. ‘Ik heb de leider van de Servische Progressieve Partij verteld dat ik bereid ben om voor de aankomende verkiezingen het publieke vertrouwen terug te winnen.’ Vučić blijft dus nauw betrokken bij zijn politieke partij, ook tijdens de verkiezingen. Dáár komt de aap uit de mouw: alles wijst er op dat Vučić een Poetintje gaat uithalen en na zijn maximale termijn als president probeert terug te keren als premier.
‘Dit is absoluut nog niet het einde van Vučić’, vertelt politiek analist Radivoje Grujic tegen persbureau Reuters. ‘Hij heeft een plan, en dat betekent zeker niet dat hij met pensioen gaat, eerder het tegenovergestelde.’ In de afgelopen maanden werd al vaker gehint op een mogelijk premierschap, Vučić sloot het niet uit en partijgenoten riepen hem openlijk op om voor het premierschap te gaan. SNS-partijleider Miloš Vučević zei dat hij Vučić graag als lijstrekker op zijn kieslijst zou hebben staan bij de aankomende verkiezingen. Het past in het plaatje van het Servië van Vučić, de macht volgt Vučić, waar hij ook gaat.
Na de speech van Vučić heerst er vooral onduidelijkheid in Servië. Want wat bedoelt hij precies met aftreden over ‘een paar weken’? En wanneer volgen die verkiezingen dan, waar hij het over heeft? Daar heeft hij bijna twee weken na zijn toespraak nog steeds geen duidelijkheid over gegeven. Partijleider Vučević noemde september, oktober of november als mogelijke momenten voor de verkiezingen, maar als president kan Vučić zelf bepalen wanneer ze precies plaatsvinden. En hij zal ze inplannen op het voor hem gunstigste moment. Door zelf af te stappen als president, zullen er naast de eerder aangekondigde parlementaire verkiezingen ook presidentiële verkiezingen moeten plaatsvinden. Het lijkt er op dat deze gecombineerd zullen worden, mogelijk met daarbij ook de lokale verkiezingen. Maar wanneer? Dat weet alleen Vučić.
De studentenlijst
Maar als die verkiezingen er eindelijk komen kunnen Vučić en zijn partij serieuze concurrentie verwachten, van dezelfde studenten die hem tot zijn aftreden hebben gedwongen. De protestbeweging is namelijk bezig met het opstellen van een kandidatenlijst, om zelf mee te kunnen doen aan de verkiezingen. Want om echte verandering teweeg te kunnen brengen moeten ze hun protest verplaatsen naar de politiek, stellen de demonstrerende studenten.
‘We moeten van de straat, naar het parlement. Dat lijkt me duidelijk’, vertelt Ognjen, student verpleegkunde in Belgrado en nauw betrokken bij de studentenprotesten. De protestbeweging besloot vorig jaar al om zich voor te bereiden op de Servische verkiezingen, en dus werken ze aan een lijst kandidaten om naar voren te schuiven. ‘Maar jezus wat een werk is dat zeg’, verzucht Ognjen. Hij was gewend aan demonstreren, maar moet nu ook meedenken over een politiek programma. ‘Ik strijd tegen corruptie in Servië, maar nu moet ik opeens een standpunt formuleren over Oekraïne, Rusland en de Europese Unie.’ En dat is dus een ontzettend gedoe. ‘Studenten in Servië zijn allemaal ongelooflijk anders, sommige zijn links, andere zijn rechts, iedereen heeft een ander idee over hoe we onze zaak het beste kunnen verdedigen.’
Breed programma
Daarom proberen de studenten hun programma zo breed mogelijk te houden, en te focussen op de aanpak van corruptie in eigen land. Er wordt geen formele politieke partij opgericht, maar wel een lijst die deelneemt aan de verkiezingen. Elke universiteit heeft inspraak in de totstandkoming van die kandidatenlijst, die inmiddels al bijna helemaal compleet is. Toch blijven de namen van de kandidaten nog zo lang mogelijk geheim, om te voorkomen dat ze in het vizier komen van pro-overheidsmedia of de machtige regeringspartij SNS. Wat wel al duidelijk is: op de studentenlijst komen geen studenten te staan, maar andere burgers die door de studenten naar voren worden geschoven.
Servië heeft zich tijdens de protesten van zijn mooiste kant laten zien, een ongekende eenheid tussen mensen die normaal gesproken niets met elkaar te maken zouden hebben. Studenten, boeren, motorclubs, veteranen, artsen, advocaten en scholieren. Iedereen vond elkaar in een gedeelde afkeer van de gevestigde politiek. De uitdaging is nu om dit om te zetten in een gedeelde politieke agenda. Want wat heeft deze groep gemeen, behalve een gedeelde vijand?
Sandwich stemmers
Toch blijkt uit opiniepeilingen dat de studenten een grote achterban hebben weten op te bouwen, en ze op veel plekken aanzienlijk populairder zijn dan regeringspartij SNS. Maar dat betekent niet dat ze bij de komende verkiezingen direct als winnaar uit de bus zullen komen. Eerder bleek al dat regeringspartij SNS bereid is om heel ver te gaan, om de uitslag in hun voordeel te beïnvloeden.
Zo kwamen er bij de verkiezingen van 2023 op de dag van de stemming opeens een aantal mysterieuze bussen aan in Belgrado. Aan boord zaten mensen uit heel Servië en zelfs uit het buitenland. Tijdens hun bliksembezoek aan de hoofdstad werd er eigenlijk maar één attractie bezocht: het stembureau. Regeringspartij SNS organiseert dit soort tripjes om mensen te laten stemmen in Belgrado, terwijl ze eigenlijk ergens anders geregistreerd zijn. Op die manier kunnen SNS-supporters twee keer hun stem uitbrengen, een keer thuis en een keer in Belgrado. Volgens de Servische verkiezingswaakhond CRTA kwamen bij minimaal één op de vijf van stembureaus in Belgrado dit soort georganiseerde verkiezingsexcursies langs.
Ze staan bekend onder de naam sendvičari of sandwich stemmers. Want in ruil voor een paar duizend Servische dinar, een flesje water en een sandwich voor in de bus, komen deze mensen naar Belgrado om hun stem uit te brengen. Officieel kan dit niet, omdat ze niet in de stad zijn geregistreerd, maar daar werd een oplossing voor bedacht. Deze stemmers worden namelijk ingeschreven op spookadressen in de hoofdstad, bij een appartementencomplex in aanbouw ‘woonden’ bijvoorbeeld al 129 kiezers. Nog opvallender: diezelfde mensen hadden zich eerder voor verkiezingen in het Servische deel van buurland Bosnië ook al geregistreerd als kiezer. En sommigen van hen brachten tijdens de verkiezingen van 2022 bij maar liefst zeven stembureaus op dezelfde dag een stem uit.
Na hun onthullingen werd de onafhankelijke verkiezingswaarnemer CRTA zwaar onder vuur genomen. SNS-leden riepen publiekelijk op tot de arrestatie van de medewerkers, en voor het verbieden van de organisatie.
Spannend, maar niet eerlijk
In maart 2026 vond de eerste confrontatie tussen Vučić en de studentenbeweging plaats in het stemhokje. In een klein aantal gemeenten vonden lokale verkiezingen plaats, een cruciale test voor beide partijen. Een journalist van het journalistieke platform BIRN zag hoe in het Noord-Servische stadje Kula, de spanningen hoog opliepen. Vanuit heel Servië waren zowel SNS-loyalisten als aanhangers van de studenten naar dit plaatsje gekomen. Demonstranten verzamelden zich bij de cafés waar SNS-leden elkaar ontmoeten en een groep gemaskerde mannen viel studenten aan. Verkiezingswaarnemers zagen iemand met gekopieerde kieslijsten, maar de politie greep niet in. Hoewel de zittende coalitie met SNS in Kula bijna een kwart van hun stemmen inleverde, kwamen ze alsnog als winnaar uit de bus.
De kans is groot dat Vučić straks bij de landelijke verkiezingen nog veel meer stemmen gaat verliezen. Want vooral in de grote steden Belgrado, Novi Sad en Niš zijn de studenten ontzettend populair. En dat kan nog wel eens het begin van het échte einde zijn voor de Servische president. Want het is nog maar de vraag is of hij zulke grote verliezen met verkiezingsfraude nog kan rechttrekken.
Spannend worden de verkiezingen absoluut, maar eerlijk hoogstwaarschijnlijk niet. En met Vučić zitten de Serviërs, in ieder geval in de aankomende campagnetijd, nog wel even opgescheept.
