De redacteuren en medewerkers van Donau moeten kiezen: Wat nemen ze mee uit 2025? Christie Miedema koos de vrijlatingen van politieke gevangenen in Belarus.
Op zaterdagmiddag 13 december keek ik voor de tweede keer in mijn leven online naar een filmpje waar ik reikhalzend naar had uitgekeken: voormalig Belarusisch politiek gevangene Ales Bialiatski doet zijn eerste stappen in vrijheid en wordt omhelst door de mensen om hem heen. Het was één van de meest memorable momenten van 2025. Maar liever had ik natuurlijk geen vrijlating hoeven zien. Als mensenrechtenactivist had hij vrijuit zijn werk moeten kunnen doen.
In Belarus is dat niet het geval. In de zomer van 2011 werd hij ook al gearresteerd, als deel van de grootschalige repressie na de presidentsverkiezingen van december 2010. In 2014 kwam hij vervroegd vrij. In augustus 2020 waren er weer presidentsverkiezingen, waarbij zittend dictator Aljaksandr Loekasjenka aantoonbaar verloor maar toch de overwinning aankondigde. Het volksprotest tegen de vals geclaimde overwinning was groter dan ooit maar zo ook de backlash. Duizenden werden gearresteerd, soms voor korte tijd, maar steeds vaker ook veroordeeld tot lange gevangenisstraffen. Velen ontvluchtten het land, maar zo niet Bialiatski en zijn medestrijders van mensenrechtencentrum Viasna (Lente). Eerste arrestaties vielen al in september, met activiste Marfa Rabkova. Maar toch zetten haar mede-activisten door om de vele gevangenen bij te blijven staan. Op 14 juli 2021 werden de kantoren van Viasna doorzocht en Ales en meerdere andere medewerkers gearresteerd.
Veroodeling tot lange straffen volgde. Ales zelf kreeg tien jaar opgelegd. In december 2022 kreeg hij vervolgens de Nobelprijs voor de Vrede toegekend, samen met het Oekraïense Centre for Civil Liberties, en het Russische Memorial. Het werd door velen gezien als een wat moeizame poging om een teken te zetten na de grootschalige Russische invasie van Oekraïne eerder dat jaar – maar iedereen was het erover eens dat Ales Bialiatski deze erkenning meer dan verdiende. Het maakte hem ook een duidelijk gezicht van de vele honderden politieke gevangenen die ook vast zitten en minder bekendheid genieten. Zo bleef hij voorvechter voor de rechten van anderen.
Namens Libereco lanceerde ik in december 2022 een internationale petitie voor de vrijlating van Ales Bialiatski en alle andere politieke gevangenen in Belarus, nadat Libereco eerst al een succesvol een petitie in Duitsland had gerund. We haalden meer dan 80.000 handtekeningen op die we in september 2024, op Ales’ verjaardag bij de Belarusische ambassade in Brussel aanboden. Leanid Sudalenka, een medestrijder van Ales’ die net vrijgekomen was, kon erbij zijn en vertelde mij over de slechte omstandigheden in de gevangenis en het missen van zijn familie. Hij en vele anderen vreesden of Ales en andere politieke gevangenen zoals Maria Kalesnikava (haar zus Tatiana Khomich was er ook bij) de meer dan tien jaar gevangenschap zouden overleven.
Dat antwoord hebben we nu en de opluchting is groot. Het werden geen tien jaar, maar maximaal vijf: Maria Kalesnikava (oppositieleidster), Ales Bialiatski, Maksim Znak (auteur van Zekameron), Viktar Babarika (voormalig presidentskandidaat) en vele anderen zijn vrij. Bij een eerdere ronde vrijlatingen in september kwamen ook al grote namen vrij, zoals Siarhei Tsikhanouski, voormalig presidentskandidaat en echtgenoot van president van de democratische krachten Sviatlana Tsikhanouskaya).
Maar bij alle vreugde is er ook verdriet, dat in de berichtgeving vaak het onderspit delft. Het meest schrijnend op de dag zelf was het lot van Viasna-activist Valiantsin Stefanovic die Viasna leidde in de jaren dat Ales eerder vast zat. Hij werd tegelijk met Ales veroordeeld tot negen jaar en zijn naam stond op de lijst om samen met hem vrijgelaten te worden. Maar hij kwam niet uit de bussen die op 13 december in Litouwen en Oekraïne aankwamen. Valiantsin zit nog steeds vast en het is onmogelijk voor te stellen wat hij en zijn familie op die dag heeft doorgemaakt.
Ook worden er nog steeds nieuwe mensen gearresteerd – iets wat nauwelijks meer de media haalt – en zitten er nog steeds vele honderden mensen vast zonder uitzicht op vrijlating. Viasna’s eigen toonaangevende lijst vermeldt meer dan 1100 politieke gevangenen op 22 december 2025. We weten ook dat het werkelijke aantal nog hoger ligt. Ook daar zijn nog steeds mensenrechtenactivisten bij die nog geen enkel moment uitzicht hebben gehad op vrijlating, zoals Marfa Rabkova en Nasta Loika. Beide zijn in slechte gezondheid en krijgen te weinig toegang tot medische zorg. En dan is er nog Mikalai Statkevich, een politicus die ook al na 2010 jarenlang vastzat. Hij weigerde in september om Belarus te verlaten en bleef zo lang in niemandsland hangen, dat hij terug werd gebracht naar het strafkamp in Belarus. En naast hen zijn er de vele mensen die geen bekende namen of grote internationale organisaties hebben die aandacht voor hem vragen en die nu nog eerder uit het zicht dreigen te verdwijnen nu zij hun lot niet meer delen met een Nobelprijswinnaar en een groot aantal voormalige presidentskandidaten.
Dan is er nog de pijn van de gedwongen deportatie. Dit zijn mensen die jarenlang hebben geleden vanuit hun wens vrijheid in Belarus te zien, maar in dat land kunnen ze niet meer wonen. Ze zijn gedwongen de grens over gebracht en moeten weer bij nul beginnen. Libereco en Viasna zijn samen een hulpfonds begonnen. Viasna opereert al jaren vanuit het buitenland en er zijn vele hulporganisaties, maar dat maakt de pijn van ballingschap niet kleiner.
En ten slotte is er de prijs die betaald is. Sancties die aan Belarus zijn opgelegd met goede reden – voor het opsluiten van duizenden politieke gevangenen en het faciliteren van de Russische oorlog tegen het buurland Oekraïne – worden één voor één opgeheven. De mensenlevens die gered zijn, zijn natuurlijk elke prijs waard. Maar het betekent ook dat een Russische bondgenoot een economische opsteker te pakken heeft in een tijd dat Oekraïne al onder druk staat van de VS en Rusland steeds weer cadeautjes lijkt te krijgen van Trump.
Uiteindelijk kunnen deze gevoelens bestaan naast de grote vreugde over de vrijlatingen die hebben plaatsgevonden en de families die herenigd zijn. Voor Viasna gaat de strijd door en zij kunnen elke hulp gebruiken. Juist nu de grote namen zijn weggevallen, is het nodig aandacht te blijven vragen voor de mensen die nog vast zitten. Viasna heeft in haar lijst met politieke gevangenen adressen opgenomen en heeft instructie over hoe kaarten te schrijven. Ik heb alweer een reeks kerstkaarten op de post gedaan en zal ook in 2026 aandacht blijven vragen voor Belarus. Het zal het twintigste jaar zijn dat ik me bezighoud met een land dat maar drie grenzen bij ons vandaan ligt, maar zo weinig bekend is. Na deze vrijlatingen ben ik weer genoeg opgeladen om door te zetten voor de volgende 1100.
