Geschatte leestijd: 10 minuten
Poolse millennials en andere streamingfans kijken al een tijdje reikhalzend uit naar een nieuwe serie op Netflix. Is het een nieuwe thriller? Een Poolse versie van Squid Game of misschien een romantische komedie? Nee, het is een satirische serie over de lage adel (Szlachta) en het platteland van de Pools-Litouwse gemenebest in het jaar 1670. Het zegt alles over Polen anno 2025 dat juist zo’n serie aanslaat, want in (populaire) media is een nostalgisch verlangen naar het platteland van weleer een terugkerend thema, en dat terwijl de kloof tussen de stad en het platteland alleen maar lijkt te groeien.
Op 17 september staat het tweede seizoen van “1670”, zoals de Netflixserie heet, gepland. In Nederland zal de serie ook te zien zijn, alleen mogelijk ietsje later dan in Polen. Het eerste seizoen staat sowieso al op Netflix in Nederland. Toen het eerste seizoen van 1670 uitkwam in 2023 ontstond er meteen al een rage rondom de serie. Op de populaire Instagramprofielen “Make Life Harder” en “Michał Marszał” wordt vaak verwezen naar de serie en worden er memes en fragmenten gedeeld.
Door Tiewen Visser
Het succes is opvallend, want eigenlijk hebben we sinds de stripreeks Asterix en de films van Monty Python niet echt meer humor van dit niveau gezien. Vermomd in de vorm van een The Office-achtige mockumentary, worden de levens van het adellijke dorpshoofd Jan Paweł (Johannes Paulus), die zegt de bekendste Jan Paweł van Polen te willen worden, en zijn familie in een fictief dorpje in het Polen van 1670 gevolgd. Met Goscinny-achtige humor en kwinkslagen wordt er verwezen naar moderne tijd en de Poolse politiek.
De serie is met name bedoeld als satire op de huidige Poolse samenleving en de manier waarop Polen met elkaar omgaan. Toch is 1670 niet alleen een satirische spiegel voor de moderne wereld, het is bovenal een serie die gaat over Polen. Het speelt zich namelijk af op het platteland met alle folklore en nostalgie die daarmee gemoeid gaat. En dat is een thema dat we momenteel vaker terugzien in populaire media in Polen.
Teaser van 1670 met Nederlandse ondertiteling
Polen is een land met veel (kleine) steden, maar vooral een land met veel platteland. Over het algemeen is Polen relatief minder verstedelijkt dan veel andere Europese landen. Maar dat niet alleen, van de inwoners die in de stad of een groter dorp wonen, heeft bijna iedereen wel een opa of oma die ooit op het platteland werd geboren, soms ver van waar ze nu wonen. Zo gaan ook mijn vrouw en ik aanstaande september op pad in de woiwodschap lubelskie, in oostelijk Polen, waar we de roots van haar oma gaan zoeken.
Meer dan alleen 1670
Deze haast melancholische band met het platteland zien we terug in een reeks aan boeken, films en series die de nieuwssite OkoPress omschrijft als “volksvernieuwing” in de Poolse cultuur. Want naast de serie 1670, zien we het thema ‘platteland’ op allerlei andere manieren terugkeren in de Poolse cultuur van de laatste jaren.
Zo zijn er recentelijk verschillende boeken over dit thema uitgebracht. Het boek Chłopki: opowieść o naszych babkach (Boerinnen: het verhaal van onze grootmoeders) is daarvan de populairste uitgave. Dit non-fictie boek zoomde dieper in op vrouwen op het platteland rond het jaar 1900, en hoe hun (zware) levens eruitzagen.
Naast dit boek waren er films als Chłopi (één letter verschil met het boek) waarin typische dorpsgewoonten van begin twintigste eeuw worden uitgebeeld in een hartverscheurend en haast angstaanjagend plot. De film is gebaseerd op de klassieke roman van Nobelprijswinnaar Władysław Reymont. En behalve Chłopi waren er films als Znachor of de voor een Oscar genomineerde film Cold War, die ook inspeelden op deze thema’s, allemaal op hun eigen manier.
Trailer van Chłopi (The Peasants)
De kloof tussen platteland en stad groeit
Hoewel er dus een brede interesse is voor het plattelandsverleden, lijkt dat de kloof tussen stad en platteland in Polen maar weinig te dichten. Dat zie je terug in de cultuur, maar ook in de politiek. In de afgelopen Poolse presidentsverkiezingen kozen steden, meestal ook in het oosten van het land, vaak voor de meer liberale kandidaat Rafał Trzaskowski en op het platteland wist zijn populistisch conservatieve rivaal Karol Nawrocki in sommige dorpjes tot ongeveer 90% van de stemmen te halen.
Er wordt regelmatig beweerd dat Polen verdeeld is in Oost en west, maar wie goed kijkt, ziet vooral een verdeling tussen de stad en het platteland. Over het algemeen zijn Poolse steden overwegend liberaal en progressief en is het platteland conservatief en katholiek. Juist die tegenstellingen hebben bijgedragen aan het succes van de Poolse volksvernieuwing, namelijk door een spiegel te zijn voor de moderne tijd en Poolse familiegeschiedenissen.
Polen is een land dat zich continu onderdompelt in het verleden. Het cliché dat het land geschiedenis ademt, slaat de plank zeker niet mis. In Polen is geschiedenis overal. In dat licht is het niet vreemd dat een nieuwe generatie Polen meer wil weten over hun herkomst van het platteland. Maar is dat de enige verklaring voor een nieuwe interesse in plattelandscultuur van weleer? Is het niet gewoon ouderwets escapisme?
Kacper Pobłocki, onderzoeker van de Poolse volksgeschiedenis, vertelt aan radiostation TokFM dat hij in de serie 1670 een spiegel voor de moderne tijd ziet, ‘Bepaalde feiten uit die tijd dienen als een spiegel waarin wij vandaag de dag over onszelf kunnen nadenken. En dat vind ik heel gaaf’, stelt hij vast in het radio-interview. Zo drijft 1670 de spot met Poolse mannelijkheid, de adel, maar vooral politieke tegenstellingen van de laatste acht jaar. Daarmee wordt waarschijnlijk de tegenstelling tussen de liberale burgerpartij van Donald Tusk (PO) bedoeld en de conservatief-populistische partij PiS (Recht en Rechtvaardigheid) van Jarosław Kaczyński.
Een spiegel voor de moderne tijd
De boeken Chłopki en de films Chłopi en Znachor houden Polen ook een spiegel voor, maar op een iets andere manier dan de serie 1670 doet. In tegenstelling tot de Netflixserie laten deze verhalen de stemmen horen van vrouwen op het platteland rond 1900. Daarmee geven de boeken en films een rauwer beeld van het verleden en geen satirische spiegel naar de huidige tijd.
Met name het boek Chłopki van schrijfster Joanna Kuciel-Frydryszak maakte veel los in Polen. Ze gaf lezingen waar honderden lezers op af kwamen en haar agenda is druk bezet sinds de publicatie van de bestseller.
Tegen Vogue Polen zegt de schrijfster: ‘Mijn lezers zijn voornamelijk vrouwen die proberen de mechanismen in hun gezin te begrijpen en iets willen veranderen. Ze zeggen dat dit verhaal een therapeutisch, identiteitsvormend karakter voor hen heeft. Uit ontmoetingen met auteurs maak ik op dat een groot deel van de lezers van mijn boek er via mond-tot-mondreclame over heeft gehoord, van een vriendin of tante die bijvoorbeeld zei: “Lees het, je zult veel begrijpen.” Er is ook een grote groep oudere lezers die zegt: “Dit boek is een eerbetoon aan onze geharde moeders en grootmoeders. Ze hebben eindelijk de kans gehad om te praten”.’
Met andere woorden, de spiegels die deze verhalen over plattelandsvrouwen in Chłopki, Znachor en Chłopi voorhouden, zijn spiegels naar het verleden. Wat heeft Poolse moeders en oma’s gevormd en waarom zijn ze wie ze zijn? En in een land waarin ‘babcia’ een enorm belangrijke rol speelt in elke familie, geeft dat Polen inzichten in de dynamiek in hun familiekring.
Dr. Katarzyna Growiec, psychologe gespecialiseerd in de psychologie van sociale macrostructuren doet daar in hetzelfde Vogue-artikel een schepje bovenop: ‘Dit sluit aan bij het idee, dat al decennialang in de sociologie leeft, dat we om onszelf beter te leren kennen, de geschiedenis in onze eigen biografieën moeten zien en moeten ontdekken hoe we gevormd zijn, bijvoorbeeld door familiegeschiedenis’.
Geen ‘boerenmanie’ zoals in de negentiende eeuw
Net als in West-Europa, waren Poolse schrijvers rond 1900 (die woonden op een plek waar ze geen eigen land hadden) gefascineerd door het platteland. Het boek Chłopi van Reymont is daar in principe een product van, al was hij wat kritischer over het platteland dan zijn tijdgenoten.
De obsessie van Poolse kunstenaars werd boerenmanie (Chłopomania of ludomania in het Pools) genoemd. Maar volgens de Poolse cultuurjournaliste Ola Gersz was deze boerenmanie deels een ietwat lege huls en romantiseerde de boerenstroming van die tijd het plattelandsleven te veel.
De nieuwe boerenmanie van de eenentwintigste eeuw, die zich volgens Gersz ook manifesteert in bijvoorbeeld Slavische mythologie in de populaire boeken, games en series The Witcher, heeft naast dat nostalgische verlangen naar de volkscultuur en de muziek, ook een donkerder randje.
Deze zomerhit van de populaire zangers Igo en Brodka borduurde ook voort op de band tussen stad en platteland, met het Warschause Cultuurpaleis van hooibalen.
Voorouders krijgen een stem, maar hun ontberingen worden ook getoond. Daarmee zet de nieuwe boerenmanie zich af tegen de oude manie, die het boerenleven romantiseerde en ophemelde. Ook de eeuwige ophemeling van Poolse adel, koningen en het grote verleden in de Poolse schoolbanken, vindt zijn weerklank in de hernieuwde interesse in het Poolse plattelandsverleden, met aandacht voor echte mensen en parallellen naar het moderne Polen.
Lachen en huilen om het verleden, maar ook verlangen
Net als zoveel gebeurtenissen en gedeelde geschiedenissen in Polen, laat de hernieuwde interesse in het plattelandsverleden zien dat Polen op bijzondere wijze omgaan met hun geschiedenis. Er is tijd voor verdriet en woede over de omgang met vrouwen op het platteland en hun strijd om zelfbeschikking. Een strijd die doorschoot in modern feminisme in Polen dat vanwege de katholieke kerk en conservatieve politici weer onder druk staat.
Aan de andere kant is er de gitzwarte humor, het vermogen om jezelf een spiegel voor te houden, zoals wordt gedaan in 1670. Maar de belangrijkste reden van het succes van het platteland in de populaire cultuur is het verlangen naar weten wie je bent en waar je vandaan komt. Dat is niet per se escapisme, maar het begrijpen van een gedeeld verleden. Voor Polen kunnen daarin pijn en liefde voor het authentieke gerust naast elkaar leven.
Je ziet het ook terug in de liefde voor volksmuziek, dans, kleding en andere vormen van volkscultuur. Ze kunnen leven naast kritiek op wat moderne stedelingen “achterhaalde ideeën” vinden, juist omdat ze begrijpen dat die ideeën hun (groot)moeders gevormd hebben. Daarom is de kans groot dat we de komende jaren nog veel meer van dit soort films, boeken en series zullen zien in Polen. Niet voor niets is er bijvoorbeeld al een derde seizoen besteld van 1670.
Tiewen Visser studeerde geschiedenis aan de Universiteit van Utrecht, maar rolde in het vak als tekstschrijver en journalist. Vanwege zijn werk en relatie verhuisde hij in 2018 naar Polen, waar hij verknocht raakte aan de cultuur van het land. Tiewen schreef twee reisboeken over Polen: Polen Noord en Polen Zuid. Hij woont sinds 2021 in de mooiste stad van het land: Gdańsk, waar geschiedenis en genieten van de mooie kust elke dag samenkomen.
